Death Penalty India: ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલાં ચુકાદાને ગુજરાત હાઈકોર્ટે યથાવત રાખીને 2008ના અમદાવાદ સિરિયલ બોમ્બ બ્લાસ્ટ કેસના 38 દોષિતોને ફાંસી અને 11ને આજીવન કેદની સજા સંભળાવી છે. આ સજા સંભળાવ્યા બાદ ફરી એકવાર ફાંસી, મૃત્યુદંડ, ગુજરાત અને દેશના કયા રાજ્યમાં સૌથી વધુ છે મૃત્યુદંડ અપાયેલાં કેદીઓ એ સવાલો ચર્ચામાં આવ્યાં છે. તો આ વિષય પર જાણીએ વિગતવાર માહિતી, છેલ્લી ગુજરાતમાં ક્યારેય કોઈ દોષિતને ચઢાવાયો હતો ફાંસીના માંચડે અને દેશના અન્ય રાજ્યોમાં આવા કેદીઓની શું છે સ્થિતિ તે જાણીએ...
ભારતમાં મૃત્યુદંડની સજા અત્યંત દુર્લભ પરિસ્થિતિઓમાં જ અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. જોકે દેશભરની જેલોમાં હજુ પણ અનેક એવા કેદીઓ છે, જેમને અદાલત દ્વારા મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી છે અને તેમની અપીલો અથવા અન્ય કાનૂની પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ થવાની રાહ જોવાઈ રહી છે. તાજેતરના ઉપલબ્ધ જેલ આંકડાઓ મુજબ, ગુજરાતની વિવિધ જેલોમાં હાલમાં કુલ 60 મૃત્યુદંડના કેદીઓ છે. આ સંખ્યાના આધારે ગુજરાત દેશના રાજ્યોમાં ચોથા ક્રમે આવે છે. આ આંકડા રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારના જેલ વહીવટ સંબંધિત સત્તાવાર આંકડાઓ સાથે સુસંગત છે.
દેશના કયા રાજ્યની જેલમાં છે મૃત્યુદંડના સૌથી વધુ કેદીઓ?
રાજ્યવાર સરખામણી કરીએ તો ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ 80, ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્રમાં 76, બિહારમાં 66, ગુજરાતમાં 60 અને મધ્ય પ્રદેશમાં 44 મૃત્યુદંડના કેદીઓ નોંધાયા છે. એટલે કે ગુજરાત હજુ પણ એવા રાજ્યોમાં સામેલ છે જ્યાં મૃત્યુદંડ પામેલા કેદીઓની સંખ્યા નોંધપાત્ર છે.
ગુજરાતમાં છેલ્લી ફાંસી રાજકોટ જેલમાં અપાઈ હતી
ગુજરાતમાં છેલ્લા લગભગ ચાર દાયકાથી કોઈ પણ દોષિતને ફાંસી આપવામાં આવી નથી. ઉપલબ્ધ સત્તાવાર અને ઐતિહાસિક નોંધો મુજબ, છેલ્લી વખત 17 ઓક્ટોબર, 1989ના રોજ રાજકોટ જિલ્લા જેલમાં શશિકાંત માણિલાલ નામના દોષિતને ફાંસી આપવામાં આવી હતી. તેને હત્યાના કેસમાં ટ્રાયલ કોર્ટ અને ત્યારબાદ ઉચ્ચ અદાલતો દ્વારા મૃત્યુદંડની સજા યથાવત રાખવામાં આવી હતી. રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ કરાયેલી દયાની અરજી પણ નામંજૂર થયા બાદ સજાનો અમલ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારથી આજદિન સુધી ગુજરાતમાં કોઈ ફાંસી અમલમાં આવી નથી. જેલ વિભાગના ઉપલબ્ધ રેકોર્ડ મુજબ, ગુજરાતમાં વર્ષ 1985 પછી કુલ છ આરોપીઓને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. તેમાં 1985માં બે, 1986માં એક, 1987માં એક, 1988માં એક અને 1989માં એક કેસનો સમાવેશ થાય છે. આ પૈકી 1989માં રાજકોટ જેલમાં અંતિમ વખત ફાંસી આપવામાં આવી હતી.
કેમ વર્ષો સુધી ફાંસીનો અમલ થતો નથી?
ભારતમાં કોઈ વ્યક્તિને ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવે એટલે તરત જ ફાંસી આપવામાં આવતી નથી. કાયદાકીય રીતે હાઈકોર્ટની પુષ્ટિ ફરજિયાત છે. ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ, રિવ્યૂ પિટિશન, ક્યુરેટિવ પિટિશન અને અંતે રાજ્યપાલ તથા રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ દયાની અરજી જેવી અનેક કાનૂની પ્રક્રિયાઓ ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા વર્ષો સુધી ચાલી શકે છે. ઉપરાંત અનેક કેસોમાં સજા બાદમાં આજીવન કેદમાં ફેરવાઈ જાય છે અથવા અન્ય કાનૂની કારણોસર અમલ અટકી જાય છે. ભારતમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પણ અનેક ચુકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મૃત્યુદંડ માત્ર "રેરેસ્ટ ઓફ રેર" એટલે કે અત્યંત અપવાદરૂપ અને જઘન્ય કેસોમાં જ આપવામાં આવવો જોઈએ. તેથી મૃત્યુદંડ ફટકારાયેલા તમામ કેદીઓને અંતે ફાંસી આપવામાં આવે જ એવું જરૂરી નથી.
જેલોમાં કોણ છે મૃત્યુદંડના કેદીઓ?
મૃત્યુદંડની સજા પામેલા કેદીઓમાં મોટાભાગના હત્યા, સામૂહિક હત્યા, આતંકવાદ, બળાત્કાર બાદ હત્યા જેવા ગંભીર ગુનાઓમાં દોષિત ઠરેલા હોય છે. જોકે અંતિમ કાનૂની પ્રક્રિયા પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી તેઓ જેલમાં જ રહે છે. કેટલાક કેસોમાં વર્ષો સુધી અપીલો પેન્ડિંગ રહેતી હોવાથી આવા કેદીઓ લાંબા સમય સુધી "ડેથ રો" પર રહે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં દેશની અનેક હાઈપ્રોફાઇલ આતંકવાદી અને હત્યાના કેસોમાં મૃત્યુદંડની સજા આપવામાં આવી છે. ગુજરાતમાં પણ વિવિધ ગંભીર ગુનાઓમાં અનેક દોષિતોને મૃત્યુદંડ ફટકારાયો છે, પરંતુ હજુ સુધી તેમની તમામ કાનૂની પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ થઈ નથી.
આંકડા શું કહે છે?
રાષ્ટ્રીય જેલ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ભારતની જેલોમાં મૃત્યુદંડના કેદીઓની સંખ્યા સતત નોંધપાત્ર છે, પરંતુ ફાંસીનો વાસ્તવિક અમલ અત્યંત દુર્લભ છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં દેશભરમાં બહુ ઓછી ફાંસીઓ અમલમાં આવી છે, જ્યારે સજા પામેલા અનેક કેદીઓ હજુ પણ કાનૂની પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ થવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
