Cultural forest : ગુજરાતની ધરા પર માત્ર શ્રદ્ધાની જ્યોત જ પ્રજ્વલિત નથી થઈ રહી, પરંતુ અહીંની જનતા અને શાસકોએ પ્રકૃતિપ્રેમનો એક એવો ઇતિહાસ પણ રચ્યો છે, જેને વન-સંરક્ષણને સીધું જ આપણી સંસ્કૃતિ સાથે જોડી દીધું છે. વર્ષ 1950 માં જ્યારે તત્કાલીન કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશીએ ‘વન મહોત્સવ’ ના બીજ રોપ્યા, ત્યારે ભાગ્યે જ કોઈએ કલ્પના કરી હશે કે ભવિષ્યમાં ગુજરાત આ પહેલને એક વટવૃક્ષ બનાવી દેશે. વિશ્લેષણ કરીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે, વર્ષ 2004 માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ એક ક્રાંતિકારી વિચાર અમલમાં મૂક્યો. તેમણે વન મહોત્સવની ઉજવણીને માત્ર વૃક્ષારોપણની ઔપચારિકતા પૂરતી સીમિત ન રાખતા, તેને લોકભાગીદારી અને સાંસ્કૃતિક વારસા સાથે ગૂંથીને ‘સાંસ્કૃતિક વન’ નું એક નવું મોડલ દેશ સમક્ષ મૂક્યું. આજે પરિણામ એ છે કે, ગુજરાત 24 જેટલા આધુનિક અને પર્યાવરણીય રીતે સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વનોનું ગૌરવશાળી સરનામું બની ચૂક્યું છે.
સાંસ્કૃતિક વન અને તેની વિશેષતાઓ
ભારતમાં દર વર્ષે જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહમાં ઉજવાતા વન મહોત્સવનો મૂળ આશય હરિયાળી અને વન સંરક્ષણ પ્રત્યે લોકજાગૃતિ લાવવાનો રહ્યો છે. હવે અહીં એક મહત્વનો મુદ્દો સમજવો જરૂરી છે કે, ગુજરાતમાં 2004 થી શરૂ થયેલા સાંસ્કૃતિક વનોનો કન્સેપ્ટ સામાન્ય બગીચાઓથી કઈ રીતે અલગ પડે છે. આ વનો વિશેષરૂપે શ્રદ્ધાના પ્રતીક સમાન ધાર્મિક સ્થળો કે ઐતિહાસિક સ્મારકોની આસપાસ વિકસાવાય છે. નક્ષત્ર વન, રાશિ વન, પંચવટી અને આયુર્વેદિક વનસ્પતિઓના થીમ આધારિત વાવેતર દ્વારા મુલાકાતીઓને વૃક્ષોના વૈજ્ઞાનિક અને ધાર્મિક મહત્વનો સીધો પરિચય કરાવવામાં આવે છે. આ અભિગમથી લોકોમાં પ્રકૃતિ પ્રત્યે આદરની ભાવના કેળવાય છે.
હરિયાળી યાત્રાના પ્રારંભિક સોપાન
ગુજરાતમાં આ હરિયાળી યાત્રાનું પ્રથમ કદમ વર્ષ 2004 માં ગાંધીનગરના ‘પુનિત વન’ થી મંડાયું હતું. આ પહેલની સફળતા બાદ, 2005 માં અંબાજીના પવિત્ર યાત્રાધામમાં ‘માંગલ્ય વન’ આકાર પામ્યું. 2006 માં જૈન ધર્મના તીર્થસ્થળ તારંગા પર્વત પર ‘તીર્થંકર વન’ અને 2007 માં પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ સોમનાથના સાનિધ્યમાં ‘હરિહર વન’ નું ભવ્ય નિર્માણ થયું. મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે,.. આ વનોની સૌથી મોટી ખાસિયત એ રહી કે તેમણે માત્ર પ્રવાસનને વેગ નથી આપ્યો, પરંતુ આસપાસની ઇકોસિસ્ટમને પણ પુનર્જીવિત કરી છે. આ જ શ્રૃંખલામાં સૌરાષ્ટ્રના ચોટીલામાં 2008 માં ‘ભક્તિ વન’ અને 2009 માં શામળાજીમાં ‘શ્યામળ વન’ ખૂલ્લા મુકાયા, જે આજે લાખો પ્રવાસીઓના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગયા છે. આ વનો સ્થાનિક આબોહવામાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવી રહ્યા છે.
ઇતિહાસ અને શૌર્યનું હરિયાળું સન્માન
શું આ વનો માત્ર ધાર્મિક આસ્થા પૂરતા જ સીમિત રહ્યા છે? જવાબ છે, ના. સાંસ્કૃતિક વનોએ ઇતિહાસ અને શૌર્યને પણ એટલું જ સન્માન આપ્યું છે. વર્ષ 2011 માં પાવાગઢ ખાતે ‘વિરાસત વન’ અને ૨૦૧૨માં માનગઢ હિલ્સ પર ‘ગોવિંદ ગુરુ સ્મૃતિ વન’ બનાવવામાં આવ્યા. માનગઢ હિલ્સનો ઇતિહાસ અત્યંત શૌર્યપૂર્ણ છે, જ્યાં બ્રિટિશ શાસન સામે લડતા સેંકડો આદિવાસી બાંધવોએ શહાદત વહોરી હતી. તેમની સ્મૃતિમાં બનેલું આ વન એક અનોખી દેશભક્તિની પ્રેરણા પૂરી પાડે છે. 2016 નું વર્ષ તો રાજ્ય માટે હરિયાળી ક્રાંતિનું વર્ષ બની રહ્યું. એક જ વર્ષમાં રાજ્ય સરકારે બરડોલીમાં ‘એકતા વન’, ભૂચરમોરીના ઐતિહાસિક મેદાન પર ‘શહીદ વન’, મહીસાગર નદીના કાંઠે ‘મહીસાગર વન’ અને ધરમપુરમાં ‘આમ્ર વન’ તૈયાર કરીને ઇતિહાસના સોનેરી પાનાઓને હરિયાળીથી મઢી દીધા.
આધુનિક ટેકનોલોજી અને નવતર પ્રયોગો
છેલ્લાં પાંચ વર્ષના સમયગાળામાં રાજ્ય સરકારે પર્યાવરણ પ્રત્યેની પોતાની કટિબદ્ધતા જાળવી રાખી છે. વર્ષ ૨૦૨૦માં રાજકોટમાં ‘રામ વન’ નું નિર્માણ થયું, જે ભગવાન શ્રીરામના વનવાસ કાળની સ્મૃતિઓ તાજી કરાવતું ભવ્ય સ્થળ છે. 2021 માં વલસાડના કલગામ ખાતે ‘મારુતિ નંદન વન’ અને 2022 માં સુરેન્દ્રનગરના દૂધરેજમાં ‘વટેશ્વર વન’ આકાર પામ્યા. મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે, વર્ષ 2003 માં પંચમહાલના જેપુરા ખાતે મિયાવાકી પદ્ધતિથી ‘વન કવચ’ તૈયાર કરી પર્યાવરણ સંરક્ષણની અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીનો નવતર પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો.
તાજેતરની સિદ્ધિઓ : હરસિદ્ધિ અને ગળતેશ્વર વન
વર્ષ 2024 ના 75 માં વન મહોત્સવ પ્રસંગે દેવભૂમિ દ્વારકાના ગાંધવીમાં ‘હરસિદ્ધિ વન’નું લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું. શ્રીકૃષ્ણ ઉપવન અને હરસિદ્ધિ માતાજી સાંસ્કૃતિક વાટિકા આ વનના મુખ્ય આકર્ષણો છે, જે દ્વારકા-સોમનાથ કોરિડોર પર પ્રવાસીઓ માટે શ્રેષ્ઠ વિશ્રામસ્થાન છે. સૌથી નવી સિદ્ધિની વાત કરીએ તો, ઓગસ્ટ 2025 માં ખેડા જિલ્લાના સતરનાલ (ગળતેશ્વર) ખાતે ગુજરાતનું 24 મું સાંસ્કૃતિક વન, એટલે કે ‘ગળતેશ્વર વન’ ખુલ્લું મુકાયું છે. 7 હેક્ટરમાં ફેલાયેલા આ વનમાં શિવલિંગ આકારનું વિશિષ્ટ વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવ્યું છે.
પર્યાવરણ અને રોજગારીનો સમન્વય
આ 24 સાંસ્કૃતિક વનોના નિર્માણથી ગુજરાતના વન વિસ્તારમાં જંગી વધારો નોંધાયો છે. જે પથરાળ જમીન કે ઉજ્જડ ડુંગરાઓ ભૂતકાળમાં વેરાન ભાસતા હતા, ત્યાં આજે ગાઢ જંગલો શ્વાસ લઈ રહ્યા છે. આ વનો ભૂગર્ભ જળસ્તરને ઊંચું લાવવામાં અને સ્થાનિક તાપમાન ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. સરવાળે, આ વનો આપણી આવનારી પેઢીઓ માટે શુદ્ધ હવા અને પર્યાવરણીય શિક્ષણના જીવંત કેન્દ્રો છે. ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ અને ‘પ્રકૃતિ રક્ષિત રક્ષિતા’ જેવા શાશ્વત મંત્રોને આ વનો વાસ્તવિક અર્થમાં સાર્થક કરે છે અને ગુજરાતને ગ્લોબલ ગ્રીન મેપ પર આગવી ઓળખ અપાવે છે. ક્લાઈમેટ ચેન્જના આ યુગમાં સાંસ્કૃતિક વનો માત્ર હરિયાળી નથી આપતા, પણ સામાન્ય નાગરિકને પ્રકૃતિ સાથે ભાવનાત્મક રીતે જોડે છે. આ વનો પર્યાવરણ જાળવણીની સાથે સાથે સ્થાનિક પ્રવાસન અને રોજગારી માટેના પણ મજબૂત સ્ત્રોત બની રહ્યા છે, જે ગુજરાતના ટકાઉ વિકાસ (Sustainable Development) માટે અત્યંત અનિવાર્ય છે.
