વૈશ્વિક સંઘર્ષો, સપ્લાય ચેઈનમાં અવરોધ અને ભાવમાં આવતા અચાનક ઉછાળા કોઈપણ દેશના અર્થતંત્રને હચમચાવી શકે છે ત્યારે ઓઈલ રિઝર્વ તે દેશ માટે મજબૂત સુરક્ષા કવચ સાબિત થાય છે. તાજેતરમાં પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ રાજ્યસભામાં જાણકારી આપી કે ભારત પાસે અત્યારે એટલો સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ ઉપલબ્ધ છે જે વૈશ્વિક કટોકટીના સમયે દેશની 74 દિવસની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે. આ સ્થિતિ વચ્ચે એ જાણવું રસપ્રદ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલના સંગ્રહ માટેના નિયમો શું છે અને કયા દેશો આ યાદીમાં મોખરે છે.
ઓઈલ રિઝર્વ માટે ગ્લોબલ સ્ટાન્ડર્ડ શું છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલના સંગ્રહ માટેના ધોરણો International Energy Agency દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. આ સંસ્થાના નિયમો મુજબ સભ્ય દેશોએ તેમના પાછલા વર્ષની કુલ તેલ આયાતના ઓછામાં ઓછા 90 દિવસના વપરાશ જેટલો તેલનો જથ્થો અનામત રાખવો ફરજિયાત છે. આ 90 દિવસનો નિયમ એટલા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે કે જેથી યુદ્ધ, કુદરતી આફતો કે ભૌગોલિક તણાવ જેવી સ્થિતિમાં દેશનું અર્થતંત્ર અટકી ન પડે. અમેરિકા, જાપાન અને જર્મની જેવા વિકસિત દેશો આ ધોરણોનું ચુસ્તપણે પાલન કરે છે.
વૈશ્વિક સંદર્ભમાં ભારત અને અન્ય દેશોની સ્થિતિ
ભારત પાસે હાલમાં સ્ટ્રેટેજિક અને કોમર્શિયલ સ્ટોક મળીને કુલ 74 દિવસનો તેલનો જથ્થો છે. જોકે આ આંકડો 90 દિવસના ગ્લોબલ બેન્ચમાર્કથી થોડો ઓછો છે પરંતુ કટોકટીના સમયે તે મોટું રક્ષણ પૂરું પાડે છે. સરકાર હાલમાં સ્ટોરેજ કેપેસિટી વધારવા પર સતત કામ કરી રહી છે. બીજી તરફ તેલ ઉત્પાદક દેશોની સ્થિતિ અલગ છે. જો ઉત્પાદન હાલના સ્તરે ચાલુ રહે તો ઈરાન પાસે આગામી 134 વર્ષ ચાલે તેટલો તેલનો જથ્થો છે. તેવી જ રીતે ઈરાક પાસે 127 વર્ષ અને સાઉદી અરેબિયા પાસે 81 વર્ષ સુધી ચાલે તેટલો રિઝર્વ સ્ટોક છે. કુવૈત અને UAE પાસે પણ 90 થી 100 વર્ષ સુધીનો આઉટપુટ લેવલ સ્ટોક રહેલો છે.
સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વનું મહત્વ
સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ એ જમીનની અંદર રહેલા તેલના ભંડારથી અલગ છે. આ એ જથ્થો છે જે અગાઉથી જ કાઢીને મોટા ટેન્કો અથવા જમીનની નીચેની ગુફાઓમાં કટોકટીના સમય માટે સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. વિશ્વનો સૌથી મોટો સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ અમેરિકા પાસે છે જેની ક્ષમતા 700 મિલિયન બેરલથી પણ વધુ છે. આ યાદીમાં ચીન બીજા ક્રમે છે જે ખૂબ જ ઝડપથી પોતાની સંગ્રહ ક્ષમતામાં વધારો કરી રહ્યું છે.
