ભારત-ચીન સરહદ નજીક તિબ્બતમાં બ્રહ્મપુત્ર નદી (યારલુંગ ત્સાંગપો) પર ચીન દ્વારા બનાવવામાં આવી રહેલા વિશાળ મેદોગ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટને લઈને એક નવી વૈજ્ઞાનિક ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ચીનના સરકારી સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલા ભૂવૈજ્ઞાનિકોએ પોતાના સંશોધનમાં આ પ્રોજેક્ટના સ્થાનને લઈને ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના મત અનુસાર, આ ડેમ અત્યંત સક્રિય ભૂકંપીય ફોલ્ટ લાઇન પર સ્થિત હોવાથી ભવિષ્યમાં જો મોટો ભૂકંપ આવે તો ડેમને ગંભીર નુકસાન પહોંચી શકે છે અને તેની અસર ભારત સહિત નીચેવાસના વિસ્તારો સુધી પહોંચી શકે છે.
ચીનની ચેંગડૂ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્નોલોજી અને ચાઇના જિયોલોજિકલ સર્વેના નિષ્ણાતો દ્વારા તૈયાર કરાયેલો સંશોધન લેખ વૈજ્ઞાનિક જર્નલ Sedimentary Geology and Tethyan Geologyમાં પ્રકાશિત થયો છે. આ અભ્યાસમાં મેદોગ ડેમના ભૂગર્ભીય જોખમોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે અને ડેમ જે વિસ્તારમાં બની રહ્યો છે ત્યાં ભૂકંપીય પ્રવૃત્તિ સતત સક્રિય હોવાનું જણાવાયું છે.
સૌથી સક્રિય ફોલ્ટ લાઇન પર બની રહ્યો છે ડેમ
સંશોધન અનુસાર મેદોગ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ પેઇઝેન (Paizhen) ફોલ્ટ લાઇનની નજીક વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા પ્રમાણે આ ફોલ્ટ લાઇન છેલ્લા લગભગ 26 લાખ વર્ષથી સક્રિય છે અને આજે પણ ટેક્ટોનિક પ્લેટોમાં સતત હલચલ જોવા મળે છે. વર્ષ 2017માં તિબ્બતમાં આવેલા 6.9ની તીવ્રતાના ભૂકંપને પણ આ જ ફોલ્ટ લાઇન સાથે જોડવામાં આવ્યો હતો.
રિપોર્ટમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે ભવિષ્યમાં જો 7 અથવા તેથી વધુ તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવે તો ભારે જળાશય અને વિશાળ કોંક્રીટ માળખા પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે. જો ડેમને નુકસાન પહોંચે અથવા તે તૂટી જાય તો બ્રહ્મપુત્ર નદીના નીચેવાસના વિસ્તારોમાં અચાનક વિકરાળ પૂર આવી શકે છે.
જોકે સંશોધનમાં વિવિધ સંભવિત જોખમોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ "પૂર્વોત્તર ભારતના તમામ 8 રાજ્યો ડૂબી જશે" અથવા "5 કરોડથી વધુ લોકોના મોત નિશ્ચિત છે" જેવા દાવાઓ વૈજ્ઞાનિક રીતે સ્થાપિત અથવા સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ થયેલા નથી. આવા દાવાઓને સંભવિત સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિ તરીકે જ જોવામાં આવે અને તેની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી.
આ પણ વાંચો: ઓમાન નજીક વેપારી જહાજ પર હુમલો : 11 ભારતીયોમાંથી એક હજુ ગુમ, બચાવ કામગીરી ચાલુ
વિશ્વની સૌથી મોટી જલવિદ્યુત યોજના
મેદોગ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટને વિશ્વની સૌથી મોટી જલવિદ્યુત યોજના તરીકે જોવામાં આવે છે. તેની કુલ વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા અંદાજે 60,000 મેગાવોટ હશે. આ ઉત્પાદન ચીનના પ્રખ્યાત થ્રી ગોર્જેસ ડેમ કરતાં પણ અનેકગણું વધારે હોવાનું જણાવાય છે.
અહેવાલો મુજબ આ પ્રોજેક્ટ પર લગભગ એક ટ્રિલિયન યુઆન (આશરે 137 અબજ અમેરિકન ડોલર)નો ખર્ચ થવાનો અંદાજ છે. ડિસેમ્બર 2024માં આ યોજનાને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી અને જુલાઈ 2025માં તેના નિર્માણ કાર્યની શરૂઆત થઈ હોવાનું જણાવાય છે. જો આયોજન મુજબ કામ આગળ વધશે તો વર્ષ 2033 સુધીમાં તેનું નિર્માણ પૂર્ણ થઈ શકે છે.
બ્રહ્મપુત્રનો માર્ગ અને ભારત માટેનું મહત્વ
યારલુંગ ત્સાંગપો નદી તિબ્બતના આંગ્સી હિમનદીમાંથી નીકળે છે. લગભગ 1,625 કિલોમીટરનો પ્રવાસ કર્યા બાદ નામચા બરવા પર્વત પાસે વળાંક લઈને તે ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે, જ્યાં તેને બ્રહ્મપુત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ભારતમાં આ નદી અરુણાચલ પ્રદેશ અને આસામ સહિતના વિસ્તારોમાંથી આશરે 918 કિલોમીટર વહે છે. ત્યારબાદ તે બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશીને જમુના નામે ઓળખાય છે અને અંતે બંગાળની ખાડીમાં મળી જાય છે. તેથી બ્રહ્મપુત્રના જળપ્રવાહમાં કોઈપણ મોટો ફેરફાર ભારત અને બાંગ્લાદેશ બંને માટે મહત્વનો મુદ્દો બની શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતા પાછળનું કારણ
સંશોધનમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે વિશાળ જળાશયમાં પાણી ભરાતા જમીન પર વધતા ભાર અને પાણીના આંતરિક રિસાવાથી ભૂગર્ભીય દબાણમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. જો આવી સ્થિતિ દરમિયાન મોટો ભૂકંપ અથવા ભૂસ્ખલન સર્જાય તો ડેમની સુરક્ષા માટે પડકાર ઊભા થઈ શકે છે.
ભૂકંપપ્રવણ વિસ્તારોમાં મોટા ડેમોના નિર્માણ અંગે વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો લાંબા સમયથી ચર્ચા કરતા આવ્યા છે. આવા પ્રોજેક્ટોમાં આધુનિક ઇજનેરી, સતત મોનીટરિંગ અને કડક સુરક્ષા ધોરણોનું પાલન અત્યંત જરૂરી માનવામાં આવે છે.
ભારતે અગાઉ પણ બ્રહ્મપુત્ર પર ચીનના વિવિધ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટોને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. ખાસ કરીને નદીના પ્રવાહ, જળવ્યવસ્થાપન, પૂર નિયંત્રણ અને માહિતી વહેંચણી જેવા મુદ્દાઓ બંને દેશો વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય રહ્યા છે. જોકે હાલ સુધી ચીને મેદોગ પ્રોજેક્ટ સંપૂર્ણ સુરક્ષા ધોરણો અનુસાર બનાવવામાં આવી રહ્યો હોવાનો દાવો કર્યો છે.
આ સમગ્ર મુદ્દો માત્ર એક દેશનો નહીં પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય નદી વ્યવસ્થાપન, સરહદી જળસુરક્ષા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સાથે જોડાયેલો છે. આગામી વર્ષોમાં આ પ્રોજેક્ટનું નિર્માણ અને તેની સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ પર ભારત સહિત સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાની નજર રહેશે.
