US-Iran War : મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સૈન્ય સંઘર્ષ ફરી એકવાર ગંભીર તબક્કામાં પ્રવેશ્યો છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં વેપારી જહાજ પર થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકાએ ઈરાન સામે વ્યાપક સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરી હોવાનો દાવો કર્યો છે. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM)ના જણાવ્યા મુજબ છેલ્લા ત્રણ દિવસમાં ઈરાનના 300થી વધુ લશ્કરી લક્ષ્યોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. બીજી તરફ ઈરાને જોર્ડન, કતાર, બહેરીન, કુવૈત, ઓમાન અને અન્ય ગલ્ફ દેશોમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકો પર મિસાઈલ હુમલા કર્યા હોવાનો દાવો કર્યો છે. આ અથડામણ બાદ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ફરી વૈશ્વિક રાજનીતિ અને ઊર્જા સુરક્ષાનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. ઈરાને હોર્મુઝ "બંધ" હોવાનો દાવો કર્યો છે, જ્યારે અમેરિકા કહે છે કે વેપારી જહાજોની અવરજવર સંપૂર્ણપણે અટકી નથી અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા ચાલુ છે.
ત્રણ દિવસમાં 300થી વધુ લક્ષ્યો પર હુમલાનો અમેરિકાનો દાવો
અમેરિકી સેન્ટકોમના નિવેદન અનુસાર ઈરાન દ્વારા હોર્મુઝમાં સાયપ્રસના ધ્વજ ધરાવતા કન્ટેનર જહાજ M/V GFS Galaxy પર હુમલા બાદ અમેરિકાએ વિશાળ જવાબી કાર્યવાહી હાથ ધરી હતી. અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ ત્રણ રાતમાં કુલ 300થી વધુ લશ્કરી લક્ષ્યોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા, જેમાં મિસાઈલ લોન્ચ સાઇટ, ડ્રોન બેઝ, નૌકાદળની સુવિધાઓ, દારૂગોળાના ગોડાઉન, કોમ્યુનિકેશન નેટવર્ક અને કિનારાકાંઠાના રડાર સિસ્ટમોનો સમાવેશ થાય છે. માત્ર છેલ્લી કાર્યવાહીમાં જ આશરે 140 લક્ષ્યો પર હુમલો કરાયો હોવાનું અમેરિકાનું કહેવું છે. ઈરાની મીડિયાએ બંદર અબ્બાસ, બુશેહર, જાસ્ક, સિરિક અને કેશ્મ દ્વીપ સહિતના વિસ્તારોમાં જોરદાર વિસ્ફોટોના અહેવાલ આપ્યા છે. જોકે નુકસાનનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન હજુ સામે આવ્યું નથી.
આ પણ ખાસ વાંચો : ઓમાન નજીક વેપારી જહાજ પર હુમલો : 11 ભારતીયોમાંથી એક હજુ ગુમ, બચાવ કામગીરી ચાલુ
ઈરાનનો જવાબ : ગલ્ફમાં આવેલા અમેરિકી બેઝ બન્યા નિશાન
અમેરિકી હુમલાના જવાબમાં ઈરાને બેલિસ્ટિક મિસાઈલોથી અનેક અમેરિકી સૈન્ય મથકોને નિશાન બનાવ્યાનો દાવો કર્યો છે. અહેવાલો મુજબ જોર્ડન, કતાર, બહેરીન, કુવૈત, યુએઈ અને ઓમાનમાં એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ સક્રિય કરવામાં આવી હતી અને અનેક સ્થળોએ સાયરન વાગ્યા હતા. કેટલાક વિસ્તારોમાં વિસ્ફોટોના અહેવાલ પણ સામે આવ્યા છે. ઈરાનના રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ (IRGC)એ જણાવ્યું કે આ હુમલાઓ અમેરિકાની સતત સૈન્ય કાર્યવાહીનો જવાબ છે. જોકે બંને પક્ષોના તમામ દાવાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ દરેક ઘટનામાં ઉપલબ્ધ નથી.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની કેમ એટલી મહત્વની?
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત ઊર્જા વેપાર માર્ગોમાંથી એક છે. વિશ્વના દરિયાઈ માર્ગે જતા કાચા તેલનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં તણાવ વધે ત્યારે સમગ્ર વિશ્વના ઊર્જા બજાર પર તેની સીધી અસર પડે છે. ઈરાને આ માર્ગ પર વધુ નિયંત્રણનો દાવો કર્યો છે, જ્યારે અમેરિકા આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી માર્ગ તરીકે હોર્મુઝ ખુલ્લો રાખવાની વાત કરી રહ્યું છે. અમેરિકા કહે છે કે તેની નૌકાદળની સુરક્ષા હેઠળ વેપારી જહાજોની અવરજવર હજુ પણ ચાલુ છે.
તેલના ભાવ અને ભારત પર શું અસર?
હોર્મુઝમાં વધેલા તણાવની અસર વૈશ્વિક તેલ બજારમાં જોવા મળી રહી છે. કાચા તેલના ભાવમાં વધારો નોંધાયો છે અને શિપિંગ તથા મેરિન ઈન્શ્યોરન્સનો ખર્ચ પણ વધી રહ્યો છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું કાચું તેલ આયાત કરે છે, જેમાં ગલ્ફ દેશોનો મોટો ફાળો છે. જો સંઘર્ષ લાંબો ચાલે તો ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ, ગેસ, પરિવહન ખર્ચ અને મોંઘવારી પર દબાણ વધી શકે છે. ઊર્જા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે લાંબા ગાળે સપ્લાય ચેઇન ખોરવાશે તો એશિયાના આયાતકાર દેશો પર તેની સૌથી વધુ અસર થશે.
કૂટનીતિક પ્રયાસો હજુ ચાલુ
ઓમાન સહિત કેટલાક દેશો બંને પક્ષો વચ્ચે વાતચીત ફરી શરૂ કરાવવા પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. જોકે અમેરિકા અને ઈરાન એકબીજા પર યુદ્ધવિરામ ભંગ કરવાનો આરોપ મૂકી રહ્યા છે. ઈરાનના નવા સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનીએ કડક વલણ અપનાવ્યું છે, જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વધુ હુમલાની ચેતવણી આપી છે.
શું સંપૂર્ણ યુદ્ધ થશે?
સુરક્ષા વિશ્લેષકો માને છે કે બંને દેશો સંપૂર્ણ યુદ્ધ ટાળવા માંગે છે, પરંતુ સતત વધતા હુમલા અને પ્રતિક્રિયાઓથી મોટી ગેરસમજ સર્જાઈ શકે છે. અમેરિકા પાસે હવાઈ અને નૌકાદળની મોટી તાકાત છે, જ્યારે ઈરાન મિસાઈલ અને ડ્રોન ક્ષમતાના આધારે ગલ્ફ વિસ્તારમાં દબાણ વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આવનારા દિવસોમાં કૂટનીતિક ચર્ચા આગળ વધે છે કે વધુ સૈન્ય કાર્યવાહી થાય છે તેના પર સમગ્ર મધ્ય પૂર્વની સ્થિરતા અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારનું ભવિષ્ય નિર્ભર રહેશે.
