Chenab Beas Link Tunnel: હિમાચલ પ્રદેશમાં પ્રસ્તાવિત ચિનાબ-બ્યાસ લિંક પરિયોજના ફરી એકવાર ચર્ચામાં છે. તાજેતરમાં જ વૈજ્ઞાનિકોએ કોકસર અને રોહતાંગ ક્ષેત્રના ખડકોનું સર્વેક્ષણ કરીને પોતાનો અહેવાલ સરકારને સોંપ્યો છે. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે આ ક્ષેત્રના ખડકો ખૂબ જ મજબૂત છે, તેથી અહીં સુરંગ (ટનલ) અને બેરેજનું નિર્માણ ટેકનિકલ રીતે યોગ્ય રહેશે. સાથે જ, અહીં લેન્ડસ્લાઇડ (ભૂસ્ખલન) અને ભૂગર્ભીય જોખમો પણ ઓછા જોવા મળ્યા છે.
આ પરિયોજના અંતર્ગત ચિનાબ નદીની મુખ્ય સહાયક નદી 'ચંદ્રા નદી' ના પાણીને બ્યાસ નદી સુધી પહોંચાડવામાં આવશે. આ માટે ચંદ્રા નદી પર એક બેરેજ બનાવવામાં આવશે અને ત્યાંથી પાણીને 8.6 કિલોમીટર લાંબી સુરંગ દ્વારા બ્યાસ બેસિન સુધી મોકલવામાં આવશે. પ્રસ્તાવિત સુરંગની પહોળાઈ આશરે 7.2 મીટર રાખવામાં આવશે.
પ્રોજેક્ટ કેવી રીતે કામ કરશે?
યોજના મુજબ, ચંદ્રા નદી પર બનનારા બેરેજમાં પાણી એકઠું કરવામાં આવશે. જરૂરિયાત મુજબ, આ પાણીને સુરંગ દ્વારા બ્યાસ બેસિનમાં છોડવામાં આવશે. આ પાણીનો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા, સિંચાઈ અને ભાખડા ડેમમાં થઈ શકશે. આ ઉપરાંત, ઉત્તર ભારતના એવા વિસ્તારો સુધી પણ પાણી પહોંચાડી શકાશે જ્યાં પાણીની અછત હોય છે.
ચંદ્રા નદી લાહૌલ-સ્પીતિ ક્ષેત્રમાંથી નીકળે છે અને આગળ જઈને ભાગા નદીને મળે છે. આ બંને નદીઓના સંગમથી ચિનાબ નદી બને છે, જે જમ્મુ-કાશ્મીર થઈને પાકિસ્તાનમાં પ્રવેશ કરે છે. બીજી તરફ, બ્યાસ નદી કુલ્લુ અને મંડી થઈને પંજાબ તરફ વહે છે અને આગળ જઈને સતલુજ નદીમાં મળી જાય છે. બંને નદી પ્રણાલીઓ વચ્ચેના પહાડી રસ્તાને આ સુરંગ દ્વારા પાર કરવામાં આવશે.
સિંધુ જળ કરાર સાથે શું કનેક્શન છે?
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વર્ષ 1960માં સિંધુ જળ કરાર (Indus Waters Treaty) થયો હતો. આ કરાર હેઠળ રાવી, બ્યાસ અને સતલુજ નદીઓનું મોટાભાગનું પાણી ભારતને મળ્યું, જ્યારે સિંધુ, જેલમ અને ચિનાબ નદીઓનું પાણી પાકિસ્તાનના હિસ્સામાં ગયું. જોકે, આ કરાર અંતર્ગત ભારતને ચિનાબ નદી પર જળવિદ્યુત પરિયોજનાઓ વિકસાવવાનો અને મર્યાદિત માત્રામાં પાણીનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર મળેલો છે.
પાકિસ્તાન પર શું અસર પડશે?
આ પરિયોજનાથી પાકિસ્તાનનું પાણી સંપૂર્ણપણે બંધ નહીં થાય, પરંતુ ભારત ચિનાબ બેસિનના પાણીનો વધુ ઉપયોગ કરી શકશે. ચંદ્રા નદીનું કેટલુંક પાણી ચિનાબ બનતા પહેલા જ બ્યાસ બેસિન તરફ વાળી દેવામાં આવશે. આનાથી વધારાના પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ, વીજળી બનાવવા અને જળ સંગ્રહ માટે થઈ શકશે.
હાલના સમયમાં ચિનાબનો મોટો હિસ્સો પાકિસ્તાન તરફ વહી જાય છે. પરિયોજના પૂર્ણ થયા પછી ભારત પાસે પાણી એકઠું કરવાની અને તેનો ઉપયોગ વધારવાની ક્ષમતા હશે. આ જ કારણ છે કે ચિનાબ નદી પર બનનારી પરિયોજનાઓ પર પાકિસ્તાન સતત નજર રાખે છે. પાકિસ્તાનનું માનવું છે કે આવી યોજનાઓ નદીના પ્રવાહ પર અસર કરી શકે છે, જ્યારે ભારતનું કહેવું છે કે તે સિંધુ જળ કરાર હેઠળ મળેલા અધિકારોનો જ ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
‘આ અરાજક તત્વોની B ટીમ’ : કોકરોચ જનતા પાર્ટી પર પહેલીવાર આવ્યું ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું નિવેદન
પૂર અને આપત્તિઓ સામે પણ સુરક્ષા
પ્રસ્તાવિત પરિયોજનાને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે કે તે પૂર અને કુદરતી આપત્તિઓનો સામનો કરી શકે. બેરેજમાં પાંચ મોટા સ્લિપવે ગેટ (Sluice gates) લગાવવામાં આવશે, જેની મદદથી વધારાના પાણીને સુરક્ષિત રીતે છોડી શકાશે. જો કોઈ કારણોસર એક ગેટ કામ ન કરે, તો બાકીના ગેટ પૂરના પાણીને નિયંત્રિત કરી શકશે.
કેટલો ખર્ચ થશે?
આ પરિયોજના પર અંદાજિત ખર્ચ રૂ. 8,000 કરોડથી રૂ. 20,000 કરોડ વચ્ચે થઈ શકે છે. આખરી ખર્ચ સુરંગની લંબાઈ, ડિઝાઇન અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ પર આધાર રાખશે. હિમાચલ પ્રદેશના પહાડી વિસ્તારોમાં નિર્માણ કાર્ય સરળ નથી. અહીં બાંધકામની સામગ્રી પહોંચાડવા માટે પહેલા રસ્તાઓ વિકસાવવા પડશે. આ ઉપરાંત, વધુ ઊંચાઈ અને દર વર્ષે 4 થી 5 મહિના થતી ભારે બરફવર્ષા પણ પ્રોજેક્ટના ખર્ચ અને સમયમર્યાદાને અસર કરી શકે છે.
