નવી દિલ્હી: ભારતીય વાયુસેનાના એર હેડક્વાર્ટર્સે રાફેલ લડાકુ વિમાનો માટે બહાર પાડેલા એક રિક્વેસ્ટ ફોર પ્રપોઝલ (RFP)માં 36 વિમાનોના સમગ્ર કાફલાને આવરી લેતી જાળવણી અને ટેક્નિકલ સહાયની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ દસ્તાવેજ સામે આવ્યા બાદ ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન ભારતે અનેક રાફેલ વિમાનો ગુમાવ્યા હોવાના પાકિસ્તાનના દાવાઓ પર ફરી પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
રિપોર્ટ મુજબ, આ RFP પાંચ મહિના માટેના ‘બ્રિજ સપોર્ટ’ પેકેજને લગતો છે. તેમાં સપ્ટેમ્બર 2026 પછી રાફેલ કાફલાની કામગીરી અવિરત રહે તે માટે જાળવણી, લોજિસ્ટિક્સ અને ટેક્નિકલ સહાયની માંગ કરવામાં આવી છે. આ સમયગાળામાં અંદાજે 2,250 ફ્લાઇંગ કલાકની યોજના દર્શાવવામાં આવી છે. દસ્તાવેજમાં 36 રાફેલ વિમાનોનો ઉલ્લેખ છે, જે 2016ના ભારત-ફ્રાંસ સરકાર-થી-સરકાર કરાર હેઠળ ભારતે ખરીદેલી કુલ સંખ્યા છે.
દસ્તાવેજ શું કહે છે...
RFPનો મુખ્ય હેતુ રાફેલ વિમાનોને લાંબા ગાળાના સપોર્ટ કરાર સુધી કાર્યક્ષમ રાખવાનો છે. તેમાં સ્પેર પાર્ટ્સ, મેન્ટેનન્સ, સપ્લાય-ચેઇન અને ટેક્નિકલ સપોર્ટ જેવી બાબતો સામેલ હોવાની માહિતી આપવામાં આવી છે. રાફેલ જેવી આધુનિક બહુભૂમિકા લડાકુ વિમાન વ્યવસ્થા માટે સતત સપોર્ટ કરાર કામગીરીની તૈયારીઓ અને ઉપલબ્ધતા જાળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.
જોકે, આ દસ્તાવેજને રાફેલ વિમાનોની યુદ્ધકાળીન નુકસાન-સ્થિતિ અંગે વાયુસેનાનું વિગતવાર જાહેર નિવેદન માનવું યોગ્ય નહીં બને. RFPમાં 36 વિમાનો માટે સપોર્ટ માગવામાં આવ્યો છે, તેથી કાફલો સંપૂર્ણ હોવાનું સૂચન મજબૂત બને છે; પરંતુ વિમાનની કામગીરી, મરામત, અપગ્રેડ, રિઝર્વ ભાગો અથવા અન્ય ઓપરેશનલ પરિબળો અંગેની ચોક્કસ વિગતો દસ્તાવેજમાં જાહેર નથી. તેથી આ મુદ્દે અંતિમ નિષ્કર્ષ માટે સત્તાવાર રીતે જાહેર થયેલી એરક્રાફ્ટ-લૉસ વિગતો જરૂરી રહેશે.
પાકિસ્તાનના દાવા અને ભારતનો ઇનકાર
ઓપરેશન સિંદૂર પછી પાકિસ્તાન તરફથી અનેક ભારતીય રાફેલ વિમાનોને તોડી પાડ્યાના દાવા કરવામાં આવ્યા હતા. ભારતે આ દાવાઓને સતત નકારી કાઢ્યા હતા અને તેને ખોટી માહિતી તથા પ્રચારનો ભાગ ગણાવ્યો હતો. ભારત ટુડેના અહેવાલ મુજબ, પાકિસ્તાની સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સે જે ટેલ નંબર ધરાવતા કેટલાક રાફેલ વિમાનોને ‘નષ્ટ’ ગણાવ્યા હતા, તેમાંથી કેટલાક વિમાનો બાદમાં કામગીરી અથવા ફ્લાઇંગ પ્રવૃત્તિમાં જોવા મળ્યાના દાવા પણ સામે આવ્યા હતા.
આ સમગ્ર વિવાદમાં સૈન્ય સંબંધિત માહિતીની પારદર્શિતા અને પ્રચારયુદ્ધ બંને મહત્ત્વના પરિબળો છે. ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેના તણાવના સમયમાં નુકસાન, નિશાનાઓ અને ઓપરેશનલ સફળતા અંગે બંને તરફથી જુદા દાવા થવું અસામાન્ય નથી. આવા દાવાઓની ચકાસણી માટે સત્તાવાર દસ્તાવેજો, ઉપગ્રહ ચિત્રો, સ્વતંત્ર વિશ્લેષણ અને જાહેર નિવેદનોનું સંયુક્ત મૂલ્યાંકન જરૂરી બને છે.
ઓપરેશન સિંદૂરનો સંદર્ભ
ઓપરેશન સિંદૂરને ભારતે પહેલગામ આતંકી હુમલા પછી હાથ ધરેલી સૈન્ય કાર્યવાહી તરીકે રજૂ કર્યું હતું. ભારતનો દાવો રહ્યો છે કે આ કાર્યવાહીનો હેતુ આતંકવાદી માળખાં અને ત્યારબાદ ઊભી થયેલી સુરક્ષા ધમકીઓને નિશાન બનાવવાનો હતો. પાકિસ્તાન તરફથી ભારતના દાવાઓ અંગે વિરોધાભાસી નિવેદનો આપવામાં આવ્યા હતા.
રાફેલ વિમાનો ભારતીય વાયુસેનાની આધુનિક ક્ષમતાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આ વિમાનો હવાઈ પ્રભુત્વ, જમીન પર ચોકસાઈભર્યા હુમલા અને લાંબા અંતરની મિશન ક્ષમતાઓ માટે ઉપયોગી ગણાય છે. રાફેલ કાફલાની ઉપલબ્ધતા માત્ર યુદ્ધક્ષેત્ર માટે નહીં, પરંતુ તાલીમ, પ્રતિસાદ ક્ષમતા અને ભવિષ્યની સૈન્ય તૈયારી માટે પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
114 વધારાના રાફેલની ચર્ચા
આ દસ્તાવેજ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે ભારત તરફથી વધારાના 114 રાફેલ લડાકુ વિમાનો મેળવવાની સંભાવના અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે. અહેવાલ મુજબ, પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થામાં 18 વિમાનો ફ્રાંસમાંથી તૈયાર હાલતમાં આવવાની અને બાકીના વિમાનો ભારતમાં ઉત્પાદન સાથે જોડાય તેવી શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે, આ ખરીદી અંગે અંતિમ કરાર, કિંમત, ડિલિવરી સમયરેખા અને ઉત્પાદનની ચોક્કસ શરતો અંગે સત્તાવાર જાહેરાત જરૂરી રહેશે.
ભારત માટે આ ચર્ચાનો વ્યૂહાત્મક અર્થ પણ છે. વાયુસેનાના લડાકુ સ્ક્વોડ્રનનું સંખ્યાબળ, જૂના વિમાનોની નિવૃત્તિ અને સ્વદેશી ઉત્પાદન ક્ષમતા—આ ત્રણેય મુદ્દાઓ ભવિષ્યની હવાઈ સુરક્ષા નીતિ સાથે જોડાયેલા છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇન જેવા મુદ્દાઓ ભાવિ રાફેલ કરારની દિશા નક્કી કરી શકે છે.
હાલ માટે જૂન 2026ના RFPથી એટલું સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતીય વાયુસેના 36 રાફેલ વિમાનોને આવરી લેતી સપોર્ટ વ્યવસ્થા માટે પ્રક્રિયા આગળ ધપાવી રહી છે. આ હકીકત પાકિસ્તાનના અનેક રાફેલ નુકસાનના દાવાઓ સામે ભારતની સ્થિતિને બળ આપે છે. તેમ છતાં, યુદ્ધકાળીન નુકસાન અંગે સંપૂર્ણ અને સ્વતંત્ર ચિત્ર માટે બંને દેશોના સત્તાવાર દાવાઓથી આગળ વધીને વધુ દસ્તાવેજી અને ચકાસણીયોગ્ય પુરાવાની જરૂર રહેશે.
રાફેલ કાફલાને લગતો આ દસ્તાવેજ હવે માત્ર જાળવણી કરારનો મુદ્દો નથી રહ્યો; તે ઓપરેશન સિંદૂર બાદના માહિતી-યુદ્ધ, સૈન્ય વિશ્વસનીયતા અને ભારતની ભાવિ હવાઈ શક્તિ અંગેની ચર્ચાનો કેન્દ્રબિંદુ બની ગયો છે.
