ભારતમાં દર થોડાં વર્ષોએ ચર્ચામાં આવતો ચાંદીપુરા વાયરસ (CHPV) કોઈ નવો વાયરસ નથી. લગભગ છ દાયકાથી વૈજ્ઞાનિકો તેને ઓળખે છે, છતાં આજે પણ તેની સામે કોઈ મંજૂર દવા કે રસી ઉપલબ્ધ નથી. ખાસ કરીને ચોમાસા દરમિયાન પશ્ચિમ, મધ્ય અને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં તે ફરી માથું ઊંચકે છે અને બાળકોમાં એક્યુટ એન્સેફેલાઇટિસ સિન્ડ્રોમ (AES) એટલે કે મગજના ગંભીર સોજા જેવી જીવલેણ સ્થિતિ સર્જી શકે છે.
વર્ષ 2024માં ગુજરાતમાં નોંધાયેલા મોટા પ્રકોપ પછી વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)એ પણ તેને છેલ્લા બે દાયકામાં સૌથી મોટો પ્રકોપ ગણાવ્યો હતો. આ ઘટનાએ ફરી એકવાર પ્રશ્ન ઉભો કર્યો કે આખરે ચાંદીપુરા વાયરસ શું છે, તે ક્યાંથી આવ્યો, કેમ આટલો ઘાતક છે અને હજુ સુધી તેની સારવાર કે રસી કેમ ઉપલબ્ધ નથી?
વાયરસ કેવી રીતે અને ક્યારે શોધાયો?
ઘણા લોકો માને છે કે ચાંદીપુરા વાયરસ તાજેતરમાં ઉભો થયો છે, પરંતુ હકીકતમાં તેની શોધ વર્ષ 1965માં થઈ હતી. મહારાષ્ટ્રના નાગપુર નજીક આવેલા ચાંદીપુરા ગામમાં તાવના દર્દીઓના નમૂનાઓની તપાસ દરમિયાન ભારતના નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ વાયરોલોજી (NIV), પુણેના વૈજ્ઞાનિકોએ એક નવા વાયરસને અલગ પાડ્યો હતો. ગામના નામ પરથી તેને "ચાંદીપુરા વાયરસ" નામ આપવામાં આવ્યું.
આ પણ વાંચો: પંચમહાલમાં વધુ એક બાળકનું શંકાસ્પદ ચાંદીપુરા વાયરસથી મોત : જિલ્લામાં આરોગ્ય તંત્ર હાઈ એલર્ટ પર
શરૂઆતમાં તેને સામાન્ય તાવ સાથે જોડવામાં આવતો હતો, પરંતુ 2003માં આંધ્ર પ્રદેશમાં બાળકોમાં ફેલાયેલા ગંભીર એન્સેફેલાઇટિસના પ્રકોપ દરમિયાન પહેલીવાર સ્પષ્ટ થયું કે આ વાયરસ અત્યંત ગંભીર મગજના ચેપ અને ઊંચા મૃત્યુદરનું કારણ બની શકે છે. ત્યારબાદ ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાન સહિત અનેક રાજ્યોમાં સમયાંતરે તેના કેસ નોંધાતા રહ્યા.
ચાંદીપુરા વાયરસ બનેલો નથી, કુદરતી રીતે અસ્તિત્વમાં છે
અત્યાર સુધીના કોઈપણ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા એવું દર્શાવતા નથી કે ચાંદીપુરા વાયરસ પ્રયોગશાળામાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. તે કુદરતી રીતે અસ્તિત્વમાં રહેલો વેક્ટર-જન્ય વાયરસ છે. તે Rhabdoviridae કુટુંબ અને Vesiculovirus જૂથનો સભ્ય છે. આ જ કુટુંબમાં રેબિઝ જેવા વાયરસનો પણ સમાવેશ થાય છે, જોકે બંનેના રોગ અને સંક્રમણની પદ્ધતિ અલગ છે.
વાયરસ ફેલાય કેવી રીતે?
ચાંદીપુરા વાયરસ એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં સીધો ફેલાતો હોવાનું અત્યાર સુધી કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી. WHO અનુસાર તેનું મુખ્ય સંક્રમણ સેન્ડફ્લાય (Sandfly) દ્વારા થાય છે. કેટલાક અભ્યાસોમાં મચ્છર અને ટિક્સની સંભવિત ભૂમિકાનો પણ ઉલ્લેખ થયો છે, પરંતુ સેન્ડફ્લાયને સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાહક માનવામાં આવે છે.
ચોમાસામાં ભેજ, ગંદકી, ખુલ્લો કચરો અને પાણી ભરાયેલા વિસ્તારોમાં આવા વાહકોની સંખ્યા વધે છે, જેના કારણે સંક્રમણનું જોખમ પણ વધી જાય છે.
આ પણ વાંચો: ખેડા જિલ્લામાં ચાંદીપુરા વાયરસથી ફફડાટ : કપડવંજના એક વર્ષના બાળકની હાલત ગંભીર, આરોગ્ય વિભાગ એક્શન મોડમાં
બાળકો પર જ સૌથી વધુ અસર કેમ?
ચાંદીપુરા વાયરસના મોટાભાગના ગંભીર દર્દીઓ 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો હોય છે. તેનું ચોક્કસ કારણ હજુ સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાયું નથી, પરંતુ સંશોધકોના મત મુજબ બાળકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ હજુ વિકાસ પામતી હોવાથી તેઓ ઝડપથી ગંભીર સંક્રમણનો ભોગ બને છે. ઘણા વિસ્તારોમાં બાળકો અગાઉ ક્યારેય વાયરસના સંપર્કમાં આવ્યા ન હોવાને કારણે તેમના શરીરમાં કોઈ પૂર્વ પ્રતિરક્ષા પણ હોતી નથી.
પુખ્ત વયના લોકોમાં ઘણી વખત હળવો ચેપ થઈ શકે છે અથવા કોઈ લક્ષણ જ ન દેખાય.
વાયરસ આટલો ઘાતક કેમ છે?
ચાંદીપુરા વાયરસની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની ઝડપ છે. સામાન્ય તાવથી શરૂઆત થયા પછી થોડા કલાકોથી એક-બે દિવસમાં જ દર્દીમાં ઊલટી, બેભાન થવું, આંચકા આવવા, ગૂંચવણ, મગજમાં સોજો અને કોમા જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે વાયરસ મગજના કોષોમાં ઝડપથી પ્રવેશીને તેમની કામગીરીને ગંભીર રીતે અસર કરે છે. મગજમાં સોજો વધતા શ્વાસ, હૃદયની ગતિ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ શારીરિક પ્રક્રિયાઓ પર પણ અસર થાય છે. આ જ કારણ છે કે સારવારમાં વિલંબ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો: રિપોર્ટ આવે તે પહેલાં જ દુઃખદ ઘટના : ચાંદીપુરાના લક્ષણો ધરાવતી 2 વર્ષની બાળકીનું મોત
મૃત્યુદર એટલો ઊંચો કેમ?
WHO અનુસાર ચાંદીપુરા વાયરસથી પુષ્ટિ થયેલા ગંભીર કેસોમાં મૃત્યુદર આશરે 56થી 75 ટકા સુધી નોંધાયો છે. જોકે સમયસર ICU સારવાર, ઓક્સિજન, મગજનો સોજો નિયંત્રિત કરવાની સારવાર અને સતત દેખરેખ ઉપલબ્ધ હોય તો દર્દીના બચવાની શક્યતા વધી શકે છે.
2024ના ગુજરાત પ્રકોપ દરમિયાન પણ આરોગ્ય તંત્રે વહેલી ઓળખ અને સારવારને કારણે અગાઉની સરખામણીએ પરિણામોમાં સુધારો નોંધ્યો હોવાનું જણાવ્યું હતું.
અત્યાર સુધી કોઈ દવા કેમ નથી?
આ પ્રશ્નનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ જવાબ એ છે કે ચાંદીપુરા વાયરસ સામે અસરકારક એન્ટિવાયરલ દવા વિકસાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં લાંબા ગાળાના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ શક્ય બન્યા નથી.
કારણો અનેક છે. પ્રથમ, વાયરસના પ્રકોપ નિયમિત નથી; થોડાં વર્ષોના અંતરે મર્યાદિત વિસ્તારોમાં ફાટી નીકળે છે. બીજું, દર્દીઓની સંખ્યા અન્ય વૈશ્વિક વાયરસોની સરખામણીએ ઓછી હોવાથી દવા વિકાસમાં મોટા પાયે રોકાણ થયું નથી. ત્રીજું, દર્દીની સ્થિતિ ખૂબ ઝડપથી ગંભીર બનતી હોવાથી દવાની અસરકારકતા ચકાસવા માટે સમય પણ ઓછો રહે છે. આથી હાલમાં સારવાર માત્ર "સપોર્ટિવ કેર" પર આધારિત છે, જેમાં તાવ નિયંત્રણ, આંચકાની સારવાર, શ્વાસમાં મદદ, પ્રવાહી સંતુલન અને ICU દેખરેખનો સમાવેશ થાય છે.
આ પણ વાંચો: સાબરકાંઠામાં ચાંદીપુરાનો ફરી ભય : અરવલ્લીની 3 વર્ષની બાળકી હિંમતનગર સિવિલમાં સારવાર હેઠળ
રસી કેમ નથી બની?
રસી ન હોવાના કારણો પણ વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજવા જેવા છે.
ચાંદીપુરા વાયરસના મોટા પ્રકોપ બહુ ઓછા અને અનિયમિત આવે છે. પરિણામે રસીના મોટા ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ કરવાનું મુશ્કેલ બને છે. બીજી તરફ વાયરસની જીવવિજ્ઞાન અને માનવ શરીરની રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા વિશે હજુ પણ સંશોધન ચાલુ છે. રસી વિકસાવવી વૈજ્ઞાનિક રીતે શક્ય હોઈ શકે, પરંતુ તેની સલામતી, અસરકારકતા અને વ્યાપક પરીક્ષણ માટે લાંબો સમય અને મોટું રોકાણ જરૂરી છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતીય સંસ્થાઓ દ્વારા વાયરસના જીનોમનું સિક્વેન્સિંગ અને તેની ઉત્ક્રાંતિ અંગે મહત્વપૂર્ણ અભ્યાસો થયા છે. 2026માં પ્રકાશિત સંશોધનમાં ગુજરાતના 2024ના પ્રકોપ દરમિયાન વાયરસમાં અનેક જૈવિક ફેરફારો (મ્યુટેશન) નોંધાયા હતા, જે ભવિષ્યમાં દવા અને રસી વિકાસ માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
આ પણ વાંચો: ગાંધીનગર સિવિલ હોસ્પિટલમાં ચાંદીપુરા વાયરસના બે શંકાસ્પદ કેસ : એક બાળકની સ્થિતિ ગંભીર, આરોગ્ય તંત્ર એલર્ટ પર
શું ભવિષ્યમાં અસરકારક સારવાર શક્ય છે?
વૈજ્ઞાનિકો RT-PCR જેવી ઝડપી તપાસ પદ્ધતિ, વાયરસના જીનોમિક અભ્યાસ, મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી અને નવી એન્ટિવાયરલ દવાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં સંશોધન કરી રહ્યા છે. જોકે હાલ કોઈ પણ દવા અથવા રસીને માન્યતા મળી નથી. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હાલ માટે સૌથી અસરકારક હથિયાર વહેલી ઓળખ, ઝડપથી હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવું અને સેન્ડફ્લાયના પ્રજનનને રોકવા માટે સ્વચ્છતા અને વેક્ટર નિયંત્રણ જ છે.
ચાંદીપુરા વાયરસ ભલે 60 વર્ષ જૂનો હોય, પરંતુ તે આજે પણ જાહેર આરોગ્ય માટે ગંભીર પડકાર છે. આ વાયરસનો સૌથી મોટો ખતરો તેની ઝડપ છે. લક્ષણો દેખાય ત્યારથી કલાકોમાં સ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે. તેથી ખાસ કરીને ચોમાસા દરમિયાન બાળકોને સતત તાવ, ઊલટી, આંચકા અથવા બેભાન થવાના લક્ષણો દેખાય તો તરત જ હોસ્પિટલ પહોંચવું એ જ જીવ બચાવવાનો સૌથી અસરકારક માર્ગ માનવામાં આવે છે.
