BrahMos Missile : ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જે પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે તે માત્ર આર્થિક સફળતા નથી, પરંતુ વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક સંતુલનમાં પણ એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે ભારત વિશ્વના મોટા દેશો પાસેથી અદ્યતન હથિયારો ખરીદતું હતું, પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. ભારત માત્ર આત્મનિર્ભર બન્યું નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સંરક્ષણ બજારમાં એક વિશ્વસનીય નિકાસકાર તરીકે પણ ઉભરી આવ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ભારતની સંરક્ષણ નિકાસ ઐતિહાસિક રીતે વધીને ₹38,424 કરોડ સુધી પહોંચી છે. આ આંકડો અગાઉના વર્ષના ₹23,622 કરોડની સરખામણીએ ₹14,802 કરોડ વધુ છે, જે 62.66 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે. સંરક્ષણ મંત્રાલયે તેને ભારતના સંરક્ષણ ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ માઈલસ્ટોન ગણાવ્યું છે. સરકારી અને ખાનગી બંને ક્ષેત્રોએ આ વૃદ્ધિમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું છે. આ નિકાસ વૃદ્ધિ પાછળ અનેક ભારતીય સંરક્ષણ ઉત્પાદનોની ભૂમિકા છે, પરંતુ બ્રહ્મોસ સુપરસોનિક ક્રુઝ મિસાઇલ આજે ભારતની સૌથી મોટી વ્યૂહાત્મક નિકાસ સંપત્તિ તરીકે ઉભરી છે.
બ્રહ્મોસને દુનિયાની સૌથી અસરકારક સુપરસોનિક મિસાઇલોમાં શા માટે ગણવામાં આવે છે?
DRDO અને NPO Mashinostroyeniya વચ્ચેના સંયુક્ત સાહસ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી બ્રહ્મોસ મિસાઇલ ભારતના સૌથી સફળ સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સમાંની એક છે. તેનું નામ ભારતની બ્રહ્મપુત્રા અને રશિયાની મોસ્કવા નદી પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. બ્રહ્મોસની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની સુપરસોનિક ગતિ છે. મેક-3 ની આસપાસની ગતિએ ઉડતી આ મિસાઇલ પરંપરાગત સબસોનિક ક્રુઝ મિસાઇલોથી ઘણી વધુ ઝડપથી લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે. તેની નીચી રડાર સિગ્નેચર અને સમુદ્રની સપાટીથી ખૂબ ઓછી ઊંચાઈએ ઉડવાની ક્ષમતા તેને રોકવી અત્યંત મુશ્કેલ બનાવે છે. આ મિસાઇલને જમીન, યુદ્ધજહાજ, સબમરીન અને લડાકુ વિમાન સહિત વિવિધ પ્લેટફોર્મ પરથી લોન્ચ કરી શકાય છે. ‘ફાયર એન્ડ ફોરગેટ’ ક્ષમતા, ઉચ્ચ સચોટતા અને ભારે વિનાશક શક્તિ તેને આધુનિક યુદ્ધ માટે અત્યંત અસરકારક બનાવે છે. ભારત હાલમાં નેક્સ્ટ જનરેશન બ્રહ્મોસ પર પણ કામ કરી રહ્યું છે, જેમાં ઓછું વજન, વધુ રેન્જ અને વધુ ઓપરેશનલ લવચીકતા હોવાની અપેક્ષા છે.
મિસાઇલ શક્તિમાં કોણ છે વિશ્વમાં નંબર 1?: ભારત ક્યાં ઊભું છે આ રેસમાં?
ફિલિપાઇન્સથી વિયેતનામ સુધી : બ્રહ્મોસ માટે દેશોની લાંબી કતાર
બ્રહ્મોસની આંતરરાષ્ટ્રીય સફળતાની શરૂઆત Philippinesથી થઈ હતી. ફિલિપાઇન્સ ભારત પાસેથી બ્રહ્મોસ ખરીદનાર પ્રથમ વિદેશી ગ્રાહક દેશ બન્યો હતો. આ સોદા હેઠળ ફિલિપાઇન્સને કોસ્ટલ ડિફેન્સ મિસાઇલ બેટરી પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે. તાજેતરમાં સિંગાપોરમાં યોજાયેલા Shangri-La Dialogue દરમિયાન ભારતના સંરક્ષણ સચિવ Rajesh Kumar Singhએ પુષ્ટિ કરી હતી કે ભારતે Vietnam સાથે બ્રહ્મોસ સપ્લાય માટે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. સાથે જ તેમણે જણાવ્યું હતું કે Indonesia સાથેનો સમાન કરાર અંતિમ તબક્કામાં છે. સંરક્ષણ વિશ્લેષકોના મતે, વિયેતનામ સાથેનો સોદો દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર વિસ્તારમાં શક્તિ સંતુલન માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. ઇન્ડોનેશિયા પણ પોતાની દરિયાઈ સુરક્ષા મજબૂત કરવા માટે બ્રહ્મોસને મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ તરીકે જોઈ રહ્યું છે. આ ઉપરાંત Malaysia, Thailand, Saudi Arabia, Qatar, Oman, Egypt અને લેટિન અમેરિકાના કેટલાક દેશો પણ આ મિસાઇલમાં રસ દર્શાવી રહ્યા હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે.
ચીન સામે દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના દેશો માટે ‘ગેમ ચેન્જર’
બ્રહ્મોસની વધતી માંગ પાછળ માત્ર તેની ટેક્નોલોજી જવાબદાર નથી. તેના પાછળનું સૌથી મોટું કારણ ચીન સાથે જોડાયેલા પ્રાદેશિક તણાવો છે. China છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં પોતાની સૈન્ય હાજરી અને દરિયાઈ દાવેદારી સતત વધારી રહ્યું છે. પરિણામે ફિલિપાઇન્સ, વિયેતનામ અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા દેશો પોતાની દરિયાઈ સુરક્ષા મજબૂત કરવા માટે નવા વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે. બ્રહ્મોસ જેવી કિનારાથી લોન્ચ થતી એન્ટી-શિપ મિસાઇલ સિસ્ટમ તેમને ઓછી કિંમતમાં અસરકારક પ્રતિરક્ષા ક્ષમતા આપે છે. વ્યૂહાત્મક ભાષામાં તેને A2/AD (Anti-Access/Area Denial) ક્ષમતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેના માધ્યમથી નાના દેશો પણ વધુ શક્તિશાળી નૌકાદળોને પોતાના દરિયાઈ વિસ્તારોમાં પ્રવેશતા અટકાવી શકે છે. ભારત માટે પણ આ માત્ર વેપાર નથી. બ્રહ્મોસની નિકાસ દ્વારા ભારત ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં પોતાના વ્યૂહાત્મક સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે અને સંરક્ષણ સહયોગનું એક નવું નેટવર્ક ઉભું કરી રહ્યું છે.
ભારતની સંરક્ષણ પ્રણાલી થશે મજબૂત: ભારત અને રશિયા બનાવશે બ્રહ્મોસ હાઇપરસોનિક મિસાઇલ, અવાજ કરતા આઠ ગણી હશે ઝડપ
ભારત માટે આગળ શું?
ભારત સરકાર આગામી વર્ષોમાં સંરક્ષણ નિકાસને વધુ વધારવાનો લક્ષ્ય ધરાવે છે. બ્રહ્મોસ ઉપરાંત આકાશ મિસાઇલ સિસ્ટમ, પિનાકા મલ્ટી-બેરલ રૉકેટ લોન્ચર, તેજસ લડાકુ વિમાન અને અન્ય સ્વદેશી પ્લેટફોર્મ્સ માટે પણ વૈશ્વિક બજારમાં રસ વધી રહ્યો છે. વિશ્વના 80 થી વધુ દેશોમાં ભારતીય સંરક્ષણ ઉત્પાદનો પહોંચતા થયા છે અને રેકોર્ડ નિકાસ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર એક ખરીદદાર દેશ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સંરક્ષણ સપ્લાય ચેઇનનો મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી બની ગયું છે.
