Reason Behind Lion Attacks on Humans : ગીર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી એશિયાટિક સિંહોની સંખ્યામાં સતત વધારો થયો છે. આ સફળતા ગુજરાત માટે ગૌરવની બાબત છે, પરંતુ બીજી તરફ સિંહોના રહેણાંક વિસ્તારના વિસ્તરણ સાથે માનવ-સિંહ સંઘર્ષ પણ વધુ ગંભીર બન્યો છે. ખાસ કરીને અમરેલી અને ભાવનગર જિલ્લાના રાજુલા, કોવાયા, ખાંભા, ચાટુડી, મહુવા અને સાવરકુંડલા પંથકમાં છેલ્લા થોડા જ દિવસોમાં બનેલી એક પછી એક જીવલેણ ઘટનાઓએ ગ્રામજનોમાં ભયનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે.
કેટલાક દિવસોના ગાળામાં યુવાનો, ખેડૂત અને બાળક સહિત અનેક લોકો પર સિંહોએ હુમલો કર્યો. બે કરતાં વધુ લોકોના મોત થયા, કેટલાક ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા અને એકથી વધુ કિસ્સામાં મૃતદેહના અવશેષો અલગ-અલગ સ્થળેથી મળ્યા. આ ઘટનાઓ બાદ વન વિભાગે તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરીને અનેક સિંહોને પાંજરે પુર્યા, પરંતુ હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આ સિંહોને 'મેન-ઈટર' જાહેર કરવામાં આવશે? અને જો એવું થાય તો ત્યારબાદ તેમની સાથે શું થાય છે?
એક પછી એક ઘટનાઓએ વધારી ચિંતા
તાજેતરના દિવસોમાં સૌથી પહેલાં રાજુલા તાલુકાના કોવાયા વિસ્તાર પાસે એક યુવાન પર સિંહણના હુમલાની ઘટના સામે આવી. હુમલો એટલો ગંભીર હતો કે યુવાનનું ઘટનાસ્થળે જ મોત થયું. ઘટનાએ સમગ્ર પંથકને હચમચાવી દીધો અને ગ્રામજનોએ રાત્રિના સમયે બહાર નીકળવાનું ટાળવાનું શરૂ કર્યું.
આ ઘટનાના થોડા સમય બાદ સાવરકુંડલા વિસ્તારમાં ગુમ થયેલા એક ખેડૂતના શરીરના અવશેષો મળતાં સિંહના હુમલાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી. વન વિભાગે સ્થળ પરથી પુરાવા એકત્ર કર્યા અને ફોરેન્સિક તેમજ વેટરનરી તપાસ શરૂ કરી.
આ દરમિયાન મહુવા તાલુકામાં વધુ એક દુઃખદ ઘટના બની. ખેતરમાં કામ કરતા મજૂર પર સિંહે જીવલેણ હુમલો કર્યો અને તેમનું મોત થયું. થોડા જ કલાકોમાં આ ઘટનાના વીડિયો અને તસવીરો સોશિયલ મીડિયામાં વાયરલ થયા, જેના કારણે સમગ્ર રાજ્યમાં ચર્ચા શરૂ થઈ.
ઘટનાઓનો સિલસિલો અહીં અટક્યો નહીં. રાજુલા-કોવાયા વિસ્તારમાં એક અન્ય કિસ્સામાં યુવાનના શરીરનો ભાગ અલગ જગ્યાએથી મળ્યો, જેના કારણે ગ્રામજનોમાં વધુ ભય ફેલાયો. સ્થાનિકોનો આક્ષેપ હતો કે સિંહો હવે ગામની સીમા સુધી નહીં પરંતુ રહેણાંક વિસ્તારોની નજીક સતત દેખાઈ રહ્યા છે.
પાંચ વર્ષના બાળકનું મોત: સૌથી હચમચાવી દેનારી ઘટના
આ તમામ ઘટનાઓ વચ્ચે અમરેલી જિલ્લાના ખાંભા તાલુકાના ચાટુડી ગામમાં પાંચ વર્ષના બાળક પર સિંહણના હુમલાની ઘટના સૌથી વધુ ચિંતાજનક બની. બાળક પર હુમલો થતાં પરિવાર અને ગામલોકોમાં ભારે રોષ જોવા મળ્યો. આ ઘટનાએ માનવ-સિંહ સંઘર્ષ અંગેની ચર્ચાને વધુ ગંભીર બનાવી દીધી.
વન વિભાગે ઘટનાસ્થળે પહોંચીને તપાસ હાથ ધરી અને આસપાસના વિસ્તારમાં સિંહોની હિલચાલ પર સતત નજર રાખવાની કાર્યવાહી શરૂ કરી. ડ્રોન સર્વેલન્સ, ટ્રેકિંગ ટીમો અને પાંજરા ગોઠવવાની કામગીરી વધારી દેવામાં આવી.
બાળકના મૃત્યુ બાદ સ્થાનિક લોકોમાં એવો પ્રશ્ન વધુ જોરથી ઉઠવા લાગ્યો કે શું હવે માત્ર વળતર આપવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવશે કે પછી માનવ સુરક્ષાને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપતી નવી નીતિની જરૂર છે.
રાજકીય પ્રતિક્રિયા અને ગ્રામજનોનો આક્રોશ
સતત બની રહેલી ઘટનાઓ બાદ વિરોધ પક્ષના નેતાઓએ પણ સરકાર સામે પ્રશ્નો ઊભા કર્યા. માનવ જીવનની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે અસરકારક આયોજન, રાત્રિ પેટ્રોલિંગ, સંવેદનશીલ ગામોની ઓળખ અને તાત્કાલિક બચાવ વ્યવસ્થાની માંગ ઉઠી.
રાજુલા અને આસપાસના ગામોમાં ગ્રામજનોએ વન વિભાગ સમક્ષ રજૂઆત કરીને ગામની નજીક સતત ફરતા સિંહોને દૂર ખસેડવા, વધુ રેસ્ક્યૂ ટીમો તૈનાત કરવા અને રાત્રિના સમયે વિશેષ સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવવાની માંગ કરી.
બીજી તરફ વન વિભાગે સ્પષ્ટ કર્યું કે દરેક હુમલો કરનાર સિંહને તરત જ 'મેન-ઈટર' જાહેર કરી શકાતો નથી. દરેક ઘટનાની વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરવામાં આવે છે અને પુરાવાના આધારે જ નિર્ણય લેવામાં આવે છે.
વન વિભાગની કાર્યવાહી
સતત બે-ત્રણ જીવલેણ હુમલાઓ બાદ અમરેલી જિલ્લામાં વન વિભાગે વિશેષ ઓપરેશન શરૂ કર્યું. સંદિગ્ધ સિંહો અને સિંહણોને ઓળખવા માટે ટ્રેકિંગ ટીમો, વેટરનરી નિષ્ણાતો અને ફિલ્ડ સ્ટાફને સતત મેદાનમાં ઉતારવામાં આવ્યા.
જ્યાં હુમલાની ઘટનાઓ બની હતી ત્યાં કેમેરા ટ્રેપ ગોઠવવામાં આવ્યા, પગલાંના નિશાન, ડ્રેગ માર્ક્સ અને ડીએનએ આધારિત પુરાવા એકત્ર કરવામાં આવ્યા. શંકાસ્પદ સિંહોને બેભાન કરીને પાંજરે પૂરવામાં આવ્યા જેથી તેમની આરોગ્ય તપાસ, વર્તનનું મૂલ્યાંકન અને ફોરેન્સિક પરીક્ષણ થઈ શકે.
પ્રાથમિક તબક્કામાં અનેક સિંહોને રેસ્ક્યૂ સેન્ટરમાં ખસેડવામાં આવ્યા, પરંતુ અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું કે તપાસ પૂર્ણ થયા વિના કોઈ સિંહને અંતિમ રીતે હુમલાખોર જાહેર કરવામાં આવતો નથી.
'મેન-ઈટર' સિંહ કેવી રીતે નક્કી થાય છે? માત્ર હુમલો કરવાથી સિંહ 'મેન-ઈટર' બની જતો નથી
સામાન્ય રીતે કોઈ પણ સિંહ અથવા સિંહણ દ્વારા માણસ પર હુમલો થાય એટલે તેને તરત જ 'મેન-ઈટર' જાહેર કરવામાં આવતો નથી. વન્યજીવ નિષ્ણાતો જણાવે છે કે આ નિર્ણય ખૂબ જ ગંભીર અને વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા બાદ લેવામાં આવે છે. કારણ કે દરેક હુમલાનું કારણ એકસરખું હોતું નથી.
ઘણી વખત સિંહ પોતાના બચ્ચાંની સુરક્ષા માટે હુમલો કરે છે. ક્યારેક અચાનક નજીક પહોંચી જતાં, શિકાર સમજી લેતાં અથવા પોતાના વિસ્તાર (ટેરિટરી)ની રક્ષા માટે પણ હુમલો થઈ શકે છે. આવા કિસ્સાઓમાં સિંહનો હેતુ માણસને ખોરાક બનાવવાનો હોવો જરૂરી નથી.
વન વિભાગ કોઈ પણ ઘટનામાં સ્થળ પરથી મળેલા પુરાવા, મૃતદેહની સ્થિતિ, હુમલાની રીત, શરીર પરના દાંતના નિશાન, પગલાંના નિશાન, કેમેરા ટ્રેપના ફોટોગ્રાફ્સ, ડીએનએ સેમ્પલ તેમજ આસપાસના વિસ્તારમાં રહેલા સિંહોના મૂવમેન્ટનો અભ્યાસ કરે છે. ત્યારબાદ જ ચોક્કસ સિંહ કે સિંહણની ઓળખ કરવામાં આવે છે.
જો એક જ સિંહ વારંવાર માણસો પર હુમલો કરે, મૃતદેહને ખાવાનો પ્રયાસ કરે અથવા માનવ વસાહત તરફ અસામાન્ય રીતે આકર્ષિત થતો હોવાનું પુરાવા સાથે સાબિત થાય, ત્યારે તેને જોખમી ગણવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને કાયમી રીતે જંગલમાંથી દૂર રાખવાનો નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.
પકડાયા પછી સિંહનું શું થાય છે?
તાજેતરની ઘટનાઓ બાદ અમરેલી જિલ્લામાં અનેક સિંહોને પાંજરે પૂરવામાં આવ્યા છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તેઓને તરત જ અન્યત્ર મોકલી દેવામાં આવે છે અથવા કોઈ કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.
સૌ પ્રથમ વેટરનરી ડોક્ટરો તેમની સંપૂર્ણ આરોગ્ય તપાસ કરે છે. તેમાં દાંત, જડબું, આંખો, શરીરની ઈજા, ઉંમર અને અન્ય શારીરિક સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન થાય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં વૃદ્ધાવસ્થા, ઈજા અથવા કુદરતી શિકાર કરવાની ક્ષમતા ઘટી જવાથી પણ સિંહ સરળ શિકાર તરફ વળે છે.
સાથે જ તેમના વર્તનનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. જો તપાસ દરમિયાન જણાય કે હુમલો સંજોગવશાત હતો અને સિંહનું વર્તન સામાન્ય છે તો ઘણી વખત તેને યોગ્ય સ્થળે ફરી જંગલમાં છોડવામાં આવે છે.
પરંતુ જો પુરાવા દર્શાવે કે ચોક્કસ સિંહ સતત માનવ પર હુમલો કરે છે અથવા માણસને શિકાર તરીકે અપનાવવાની વૃત્તિ વિકસાવી ચૂક્યો છે, તો તેને સામાન્ય રીતે ફરી ખુલ્લા જંગલમાં છોડવામાં આવતો નથી. આવા સિંહોને રેસ્ક્યૂ સેન્ટર અથવા પ્રાણી સંગ્રહ કેન્દ્રમાં કાયમી દેખરેખ હેઠળ રાખવામાં આવે છે. ભારતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ સિંહને મારી નાખવો અંતિમ અને અત્યંત અસાધારણ વિકલ્પ માનવામાં આવે છે.
શું ખરેખર સિંહોના વર્તનમાં બદલાવ આવ્યો છે?
વન્યજીવ નિષ્ણાતોના મતે છેલ્લા દાયકામાં ગીર બહાર સિંહોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. સિંહો હવે માત્ર ગીર નેશનલ પાર્ક સુધી મર્યાદિત રહ્યા નથી. તેમનો વસવાટ અમરેલી, ભાવનગર, ગીર સોમનાથ, જૂનાગઢ, બોટાદ સહિતના વિસ્તારોમાં વિસ્તર્યો છે.
આ વિસ્તરણ સફળ સંરક્ષણનું પરિણામ છે, પરંતુ તેની સાથે નવા પડકારો પણ ઊભા થયા છે. જ્યાં પહેલાં જંગલ હતો ત્યાં હવે ખેતી, ઉદ્યોગ, રસ્તાઓ અને માનવ વસાહતો વધી રહી છે. બીજી તરફ સિંહો પોતાના નવા વિસ્તારની શોધમાં સતત આગળ વધી રહ્યા છે. પરિણામે બંને વચ્ચેનો સંપર્ક વધ્યો છે.
નિષ્ણાતો એવું પણ માને છે કે કેટલીક જગ્યાએ સિંહોને સરળતાથી પશુઓનો શિકાર મળી જવાથી તેઓ ગામની આસપાસ વધુ સમય વિતાવે છે. જ્યારે માનવી અને સિંહ વચ્ચેનું અંતર ઘટે છે ત્યારે અકસ્માતોની સંભાવના પણ વધી જાય છે.
સ્થાનિક લોકોની ચિંતા પણ વાજબી
કોવાયા, રાજુલા, મહુવા, ચાટુડી અને આસપાસના ગામોમાં રહેતા લોકો માટે આ માત્ર વન્યજીવ સંરક્ષણનો વિષય નથી, પરંતુ રોજિંદા જીવનનો પ્રશ્ન બની ગયો છે. ઘણા ખેડૂતો વહેલી સવારે કે મોડી સાંજે ખેતરમાં જવાનું ટાળી રહ્યા છે. પશુપાલકોને પણ ચરાણ માટે પશુઓ લઈ જવામાં ડર લાગી રહ્યો છે.
ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે જો સિંહો સતત ગામની સીમા સુધી આવી રહ્યા હોય તો માત્ર વળતર ચૂકવવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં આવે. જોખમી વિસ્તારોમાં સતત પેટ્રોલિંગ, ઝડપી રેસ્ક્યૂ ટીમ, અસરકારક એલર્ટ સિસ્ટમ અને સ્થાનિક લોકોમાં જાગૃતિ વધારવી એટલી જ જરૂરી છે.
સરકાર અને વન વિભાગ સામે સૌથી મોટો પડકાર
ગુજરાત આજે વિશ્વમાં એશિયાટિક સિંહોના એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન તરીકે ઓળખાય છે. તેથી સિંહોનું સંરક્ષણ રાજ્યની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. પરંતુ સાથે સાથે માનવ જીવનની સુરક્ષા પણ એટલી જ જરૂરી છે.
વન વિભાગ માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે એક તરફ દુર્લભ પ્રજાતિનું સંરક્ષણ કરવું અને બીજી તરફ સતત વધી રહેલા માનવ-સિંહ સંઘર્ષને નિયંત્રિત કરવો. દરેક હુમલા બાદ ભાવનાત્મક દબાણ વધે છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા વિના કોઈ સિંહને 'મેન-ઈટર' જાહેર કરવો યોગ્ય નથી.
આગામી સમયમાં સંવેદનશીલ ગામોમાં વધુ કેમેરા ટ્રેપ, ડ્રોન મોનિટરિંગ, જીપીએસ આધારિત ટ્રેકિંગ, રાત્રિ પેટ્રોલિંગ, ઝડપી પ્રતિસાદ ટીમ અને સ્થાનિક લોકોને સમયસર ચેતવણી આપતી વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો: 'માનવભક્ષી' સિંહને શું સજા થાય છે? : શું ખરેખર આદમખોર સિંહને થાય છે આજીવન કેદ? જાણો નિયમો અને વન વિભાગની સમગ્ર પ્રક્રિયા
નિષ્કર્ષ
અમરેલી અને ભાવનગરમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં બનેલી દુઃખદ ઘટનાઓએ એક વાત સ્પષ્ટ કરી છે કે ગીર બહાર સિંહોની વધતી વસતી હવે સંરક્ષણની સફળતા સાથે નવી જવાબદારીઓ પણ લઈને આવી છે. એક તરફ માનવ જીવનનું રક્ષણ અને બીજી તરફ એશિયાટિક સિંહોના સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું હવે સૌથી મોટો પડકાર બની ગયો છે.
દરેક હુમલાને 'મેન-ઈટર'નો કિસ્સો માનવો યોગ્ય નથી, પરંતુ જ્યાં વારંવાર જીવલેણ હુમલા થાય ત્યાં ઝડપી વૈજ્ઞાનિક તપાસ, પારદર્શક કાર્યવાહી અને સ્થાનિક લોકોમાં વિશ્વાસ જાળવવો એટલો જ જરૂરી છે. આગામી દિવસોમાં વન વિભાગની તપાસના અંતિમ અહેવાલો પરથી જ સ્પષ્ટ થશે કે પકડાયેલા સિંહોમાંથી કેટલા ખરેખર માનવ પર હુમલા માટે જવાબદાર હતા અને તેમની સાથે અંતે શું કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
