રાજભા ગઢવીને ગીર અભ્યારણ વિસ્તારમાં પુનઃવસવાટ માટે મંજૂરી આપવામાં આવતા અમરેલી જિલ્લામાં નવો વિવાદ ઊભો થયો છે. ગીરના પર્યાવરણ, એશિયાટિક સિંહોના નિવાસસ્થાન અને માલધારી વસાહતોના સંવેદનશીલ પ્રશ્ન વચ્ચે લેવાયેલા આ નિર્ણયને લઈને ગીર સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલા વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા ચાલી રહી છે. ગીરપ્રેમીઓ અને વન્યજીવ સંરક્ષણકારોનો દાવો છે કે અગાઉ સમાન કારણોસર અરજી નામંજૂર કરનાર વનવિભાગ હવે અચાનક મંજૂરી કેમ આપી રહ્યું છે તે સ્પષ્ટ થવું જોઈએ.
અમરેલી જિલ્લાના ધારી ગીર પૂર્વ વનવિભાગ હેઠળનો આ સમગ્ર મામલો માત્ર એક વ્યક્તિને આપવામાં આવેલી મંજૂરી સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ ગીરના સંરક્ષણ મોડેલ, વનવિભાગની નીતિ અને નિર્ણય પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અંગે પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરી રહ્યો છે. વિરોધીઓનો આક્ષેપ છે કે ગીર વિસ્તારમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી વધતા માનવ દબાણ અને માલઢોરની સંખ્યાને કારણે જંગલના કુદરતી સંતુલન પર અસર પડી રહી છે, ત્યારે આવા નિર્ણયો વધુ સાવચેતીપૂર્વક લેવાવા જોઈએ.
અગાઉ નામંજૂર થયેલી અરજી હવે કેવી રીતે મંજૂર થઈ?
વર્ષ 2023 દરમિયાન રાજભા ગઢવીના પરિવાર તરફથી પુનઃવસવાટ સંબંધિત અરજી કરવામાં આવી હતી. તે સમયે વનવિભાગે અરજી નામંજૂર કરતાં સ્પષ્ટ કારણો આપ્યા હતા કે ગીરના જંગલ વિસ્તારમાં વધતા માલઢોર, ચરોતર પર વધતો દબાણ અને વન્યજીવોના હેબિટેટને થતી અસરને ધ્યાનમાં રાખીને વધુ મંજૂરી આપવી યોગ્ય નથી.
વિરોધીઓનું કહેવું છે કે જે કારણો 2023માં માન્ય ગણાયા હતા, તેમાં 2026 સુધીમાં કોઈ મોટો પર્યાવરણીય ફેરફાર આવ્યો નથી. છતાં હવે તે જ મુદ્દે મંજૂરી આપવામાં આવતા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. ખાસ કરીને ગીર વિસ્તારમાં છેલ્લા સમયમાં લેવામાં આવેલા કેટલાક નીતિગત નિર્ણયો બાદ આ મંજૂરી વધુ ચર્ચાસ્પદ બની છે. ગીર વિસ્તારમાં ચાલી રહેલા વિવિધ સંરક્ષણ કાર્યક્રમો, રિઝર્વ ફોરેસ્ટ વિસ્તારની સંવેદનશીલતા અને સિંહોના વધતા વિસ્તરણને ધ્યાનમાં લેતાં ગીરપ્રેમીઓનું કહેવું છે કે આવા નિર્ણયો માટે જાહેર ચર્ચા અને વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
ગીર સંરક્ષણ સામે માનવ દબાણનો જૂનો પ્રશ્ન
ગીર માત્ર ગુજરાત માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે એશિયાટિક સિંહોના એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન તરીકે ઓળખાય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સિંહોની સંખ્યા વધતાં તેમનો વિસ્તાર પણ વધ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં ગીરના કોર અને બફર વિસ્તારોમાં માનવ પ્રવૃત્તિઓ વધે તો ભવિષ્યમાં માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ વધી શકે તેવી ચિંતા નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરતા રહ્યા છે.
માલધારી સમુદાય અને ગીર વચ્ચેનો ઐતિહાસિક સંબંધ લાંબા સમયથી રહ્યો છે. ગીરના જંગલમાં પરંપરાગત રીતે વસવાટ કરતા માલધારીઓને સંપૂર્ણ રીતે દૂર કરવા અંગે હંમેશા મતભેદ રહ્યા છે. એક તરફ સંરક્ષણવાદીઓ માનવ દખલ ઘટાડવાની વાત કરે છે તો બીજી તરફ માલધારી સમાજ પોતાની પરંપરા અને જીવનશૈલીનું રક્ષણ કરવાની માંગ રાખે છે.
આ સમગ્ર વિવાદમાં હવે પ્રશ્ન માત્ર એક મંજૂરીનો નથી, પરંતુ ગીર માટે ભવિષ્યમાં કઈ નીતિ અપનાવવામાં આવશે તે વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યું છે. ગીર વિસ્તારમાં માનવ વસાહતો, પશુધન અને જંગલી પ્રાણીઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું વનવિભાગ માટે સૌથી મોટો પડકાર ગણાય છે.
આ પણ વાંચો: ગીરના જંગલમાં આ શું થઈ રહ્યું છે? : એક પછી એક, 8 થી વધુ સિંહો મોતને ભેટ્યા
DCFની ભૂમિકાને લઈને પણ ચર્ચા
આ મામલે ધારી ગીર પૂર્વ વિભાગના DCF વિકાસ યાદવની ભૂમિકાને લઈને પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે. મીડિયા દ્વારા પૂછાયેલા પ્રશ્નોના જવાબ તેમણે ટાળ્યા હોવાનું સામે આવતા વિરોધીઓ વધુ આક્રમક બન્યા છે. ગીર સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલા કેટલાક કાર્યકરોનું કહેવું છે કે જો નિર્ણય નિયમો અને નીતિ અનુસાર લેવામાં આવ્યો હોય તો વનવિભાગે તેની સ્પષ્ટતા જાહેર રીતે કરવી જોઈએ.
બીજી તરફ વનવિભાગના સૂત્રો એવું માને છે કે દરેક અરજીનું મૂલ્યાંકન સમય અને પરિસ્થિતિ અનુસાર કરવામાં આવે છે. જોકે આ મુદ્દે સત્તાવાર અને વિગતવાર સ્પષ્ટતા હજુ સુધી સામે આવી નથી. જેના કારણે સોશિયલ મીડિયા અને સ્થાનિક સ્તરે અનેક પ્રકારની અટકળો પણ તેજ બની છે.
વિરોધીઓ પારદર્શિતા, પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન અને ગીર સંરક્ષણને કેન્દ્રમાં રાખીને સમગ્ર પ્રક્રિયા જાહેર કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. આગામી દિવસોમાં આ મુદ્દો રાજકીય અને સામાજિક સ્તરે વધુ ગરમાય તેવી શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. હાલ ગીર સંરક્ષણપ્રેમીઓ, માલધારી સમાજ અને વનવિભાગ વચ્ચે ચર્ચા અને વિરોધનું વાતાવરણ યથાવત્ છે. રાજ્ય સરકાર અથવા વનવિભાગ તરફથી સત્તાવાર સ્પષ્ટતા આવે છે કે નહીં તેના પર હવે સૌની નજર ટકેલી છે.
