Explainer/America-Iran Conflict: વિશ્વ રાજકારણમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંબંધ સૌથી જટિલ અને લાંબા સમયથી ચાલતો વિવાદ માનવામાં આવે છે. આજના સમયમાં આ તણાવ માત્ર પરમાણુ કાર્યક્રમ અથવા પ્રતિબંધોની વાત નથી, પરંતુ તેનો મૂળ આધાર 20મી સદીના મધ્યમાં થયેલા ઐતિહાસિક નિર્ણયો અને ભૂગોળીય હિતોમાં છુપાયેલો છે. 1950ના દાયકાથી લઈને આજ સુધીના બનાવો બતાવે છે કે કેવી રીતે એક લોકશાહી દેશ અને વૈશ્વિક મહાસત્તા વચ્ચેનો વિશ્વાસ તૂટતો ગયો અને આજે આ સંઘર્ષ વૈશ્વિક સુરક્ષા માટે પડકારરૂપ બન્યો છે.
ઈરાન એક સમય એવો હતો જ્યારે તે પશ્ચિમ દેશોની જેમ આધુનિકતા તરફ આગળ વધી રહ્યો હતો. પરંતુ તેની સૌથી મોટી સંપત્તિ- તેલ- તેના માટે આશીર્વાદ અને અભિશાપ બંને બની. બ્રિટિશ અને પશ્ચિમી કંપનીઓ દ્વારા ઈરાનના તેલ પર લાંબા સમય સુધી કબજો રાખવામાં આવ્યો, જેના કારણે સ્થાનિક લોકોમાં અસંતોષ વધતો ગયો.
1953નું કૂ અને વિશ્વાસનો ભંગ
1951માં ઈરાનના વડાપ્રધાન મોહમ્મદ મોસાદેઘે તેલ ઉદ્યોગને રાષ્ટ્રીયકરણ કરવાનો નિર્ણય લીધો. આ પગલાંએ બ્રિટન અને પશ્ચિમ દેશોના આર્થિક હિતોને સીધો ઝટકો આપ્યો. પરિણામે 1953માં અમેરિકા અને બ્રિટને મળીને “ઓપરેશન એજાક્સ” નામની ગુપ્ત કાર્યવાહી દ્વારા મોસાદેઘની સરકારને હટાવી દીધી અને શાહ મોહમ્મદ રઝા પહલવીને સત્તામાં મૂક્યા.
આ ઘટનાએ ઈરાનના લોકોમાં અમેરિકાપ્રતિ ગાઢ અવિશ્વાસ ઉભો કર્યો. શાહના શાસન દરમિયાન આધુનિકીકરણ તો થયું, પરંતુ સાથે જ દમન, રાજકીય દબાણ અને ગુપ્ત પોલીસ દ્વારા માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન પણ વધ્યું. આ અસંતોષ જ 1979ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિનું મુખ્ય કારણ બન્યો.
1979ની ક્રાંતિ અને દુશ્મનીની શરૂઆત
1979માં થયેલી ક્રાંતિએ ઈરાનને એક પ્રો-વેસ્ટર્ન રાજશાહીમાંથી એન્ટી-વેસ્ટર્ન થિયોક્રેટિક રાજ્યમાં ફેરવી દીધું. આ સમય દરમિયાન અમેરિકન દૂતાવાસ પર હુમલો અને 52 અમેરિકન નાગરિકોને બંદી બનાવવાની ઘટના બંને દેશો વચ્ચેની દુશ્મનીને કાયમી બનાવી ગઈ. અમેરિકાની નજરે આ આતંકવાદી કાર્યવાહી હતી, જ્યારે ઈરાન માટે તે 1953ના કૂ માટેનો પ્રતિશોધ માનવામાં આવ્યો. આ ઘટનાના પછી બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધો સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયા.
ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ અને અમેરિકાની ભૂમિકા
1980થી 1988 સુધી ચાલેલા ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકા સીધું જ યુદ્ધમાં નહોતું, પરંતુ તેણે ઈરાકને સહાયતા આપી. સેટેલાઇટ માહિતી, સૈન્ય સાધનો અને કૂટનીતિક સમર્થન દ્વારા ઈરાકને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું. આ દરમિયાન ઈરાક દ્વારા રાસાયણિક હથિયારોના ઉપયોગને અવગણવામાં આવ્યો, જે ઈરાન માટે અમેરિકાની નીતિ અંગે વધુ શંકા ઉભી કરે છે.
પરમાણુ કાર્યક્રમ અને પ્રતિબંધો
1990ના દાયકાથી ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને તણાવ વધી ગયો. ઈરાન કહે છે કે તેનો કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ ઉર્જા માટે છે, જ્યારે અમેરિકા અને તેના સહયોગીઓ માને છે કે ઈરાન પરમાણુ હથિયાર વિકસાવવા માગે છે. આ મુદ્દે અમેરિકા દ્વારા કડક આર્થિક પ્રતિબંધો લગાવવામાં આવ્યા, જેના કારણે ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા પર ગંભીર અસર પડી. 2015માં થયેલો પરમાણુ કરાર (JCPOA) બંને દેશો વચ્ચે તણાવ ઘટાડવાનો પ્રયાસ હતો. પરંતુ 2018માં અમેરિકાએ આ કરારમાંથી બહાર નીકળી ફરીથી કડક પ્રતિબંધો લાગુ કર્યા, જેના કારણે સંબંધો ફરી બગડ્યા.
આજની પરિસ્થિતિ: તણાવ અને અનિશ્ચિતતા
2026 સુધી આવતા ઈરાન આર્થિક પ્રતિબંધો, આંતરિક વિરોધ અને આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વચ્ચે સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ, અમેરિકા ઈરાનને મધ્ય પૂર્વમાં અસ્થિરતા ફેલાવનાર દેશ તરીકે જુએ છે. ઈરાન પર હિઝબુલ્લાહ, હૂથી જેવા સંગઠનોને સમર્થન આપવાનો આરોપ છે, જ્યારે ઈરાન અમેરિકા પર પોતાના આંતરિક મામલામાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો આરોપ મૂકે છે.
આ તણાવ માત્ર બે દેશો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા, સુરક્ષા અને રાજકીય સંતુલન પર તેની સીધી અસર પડે છે. હોર્મુઝની ખાડી જેવા મહત્વના માર્ગો પર જોખમ વધે છે, જે વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થા માટે ચિંતાજનક છે.
આ સંઘર્ષમાં સૌથી વધુ અસર સામાન્ય ઈરાની નાગરિકો પર પડે છે. એક તરફ સરકારની કડક નીતિઓ અને બીજી તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો તેમના દૈનિક જીવનને મુશ્કેલ બનાવે છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત થઈ શકે?
જવાબ સરળ નથી. અમેરિકા માટે ઈરાન એક સુરક્ષા જોખમ છે, જ્યારે ઈરાન માટે અમેરિકા એક હસ્તક્ષેપકારી શક્તિ છે. બંને પક્ષોની દ્રષ્ટિએ તેઓ યોગ્ય છે, પરંતુ આ ટકરાવનો અંત માત્ર સંવાદ, વિશ્વાસ અને પારદર્શક નીતિઓ દ્વારા જ આવી શકે છે.
