ગુજરાતમાં ચોમાસા દરમિયાન વરસાદની આગાહીને લઈને સર્જાયેલા તાજેતરના વિવાદ બાદ બે નામ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. એક તરફ વર્ષોથી પરંપરાગત પદ્ધતિના આધારે હવામાન અંગે આગાહી કરતા અંબાલાલ પટેલ છે, જ્યારે બીજી તરફ વૈજ્ઞાનિક અભિગમના સમર્થક અને ગુજરાત વિજ્ઞાન જાથાના પ્રમુખ જયંત પંડ્યા છે. બંનેના વિચારો અને અભિગમ અલગ હોવાથી વરસાદની આગાહીને લઈને ચર્ચા વધુ તેજ બની છે.
તાજેતરમાં હવામાનની આગાહીની વિશ્વસનીયતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા બાદ આ બંને વ્યક્તિઓ ફરી એકવાર જાહેર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. આવા સમયે લોકોમાં પણ સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે અંબાલાલ પટેલ કોણ છે, તેઓ ક્યારથી આગાહી કરે છે અને બીજી તરફ જયંત પંડ્યા કોણ છે તથા ગુજરાત વિજ્ઞાન જાથા સાથે તેમનો સંબંધ કેટલાય વર્ષોથી કેવી રીતે રહ્યો છે.
કોણ છે અંબાલાલ પટેલ?
અંબાલાલ પટેલ ગુજરાતના જાણીતા પરંપરાગત હવામાન આગાહીકાર તરીકે ઓળખાય છે. છેલ્લા અનેક દાયકાઓથી તેઓ વરસાદ, ચોમાસું, વાવાઝોડાં, ઠંડી અને અન્ય કુદરતી પરિસ્થિતિઓ અંગે પોતાના અંદાજ જાહેર કરતા આવ્યા છે. તેમની આગાહીઓ મુખ્યત્વે પંચાંગ, ગ્રહ-નક્ષત્રોની સ્થિતિ, ઋતુચક્ર, પવનની દિશા, સ્થાનિક કુદરતી સંકેતો અને વર્ષોના અનુભવ પર આધારિત હોવાનું તેઓ જાહેરમાં જણાવતા આવ્યા છે.
તેઓ કોઈ સરકારી હવામાન સંસ્થા, ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) અથવા અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંશોધન સંસ્થા સાથે જોડાયેલા નથી. તેમ છતાં ગુજરાતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને ખેડૂતો વચ્ચે, તેમની આગાહીઓને વર્ષોથી નોંધપાત્ર લોકપ્રિયતા મળી છે. ટેલિવિઝન ચેનલો, અખબારો, યુટ્યુબ પ્લેટફોર્મ અને સોશિયલ મીડિયા મારફતે તેમની આગાહીઓ મોટા પ્રમાણમાં લોકો સુધી પહોંચતી રહી છે.
અંબાલાલ પટેલે અનેક પ્રસંગોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ પોતાની આગાહીને વૈજ્ઞાનિક મોડેલ તરીકે નહીં પરંતુ વર્ષોના અનુભવ અને પરંપરાગત જ્ઞાનના આધારે કરવામાં આવતો અંદાજ ગણાવે છે. કેટલાક પ્રસંગોએ તેમની આગાહીઓ વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ સાથે મેળ ખાતી હોવાનું સમર્થકો કહે છે, જ્યારે કેટલાક પ્રસંગોએ આગાહી ખોટી પડતાં તેમની ટીકા પણ થઈ છે.
આ પણ વાંચો: ચાંદીપુરા વાયરસથી એક બાળકીનું મોત : આરોગ્ય વિભાગની નજર હવે રિપોર્ટ પર
ક્યારથી કરે છે હવામાન અંગે આગાહી?
જાહેર મંચો પર ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર અંબાલાલ પટેલ છેલ્લા લગભગ ચારથી પાંચ દાયકાથી હવામાન સંબંધિત અંદાજો વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે. સમય જતાં તેમની આગાહીઓને મીડિયા દ્વારા પણ વિશેષ સ્થાન મળ્યું અને ચોમાસા પહેલાં તેમજ વાવાઝોડાં જેવી સ્થિતિમાં તેમના નિવેદનો વ્યાપક રીતે પ્રસારિત થવા લાગ્યા.
તેમની લોકપ્રિયતાનું મુખ્ય કારણ એ રહ્યું છે કે ખેડૂતો સહિતનો એક વર્ગ પરંપરાગત જ્ઞાનને આજે પણ મહત્વ આપે છે. જોકે હવામાન વિજ્ઞાનના નિષ્ણાતો વારંવાર સૂચવે છે કે ખેતી, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને જાહેર સુરક્ષા જેવા મહત્વના નિર્ણયો માટે ભારતીય હવામાન વિભાગ અને અન્ય સત્તાવાર વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓની આગાહીઓને જ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
કોણ છે જયંત પંડ્યા?
જયંત પંડ્યા ગુજરાતના જાણીતા વિજ્ઞાન પ્રચારક, લેખક, વક્તા અને અંધશ્રદ્ધા વિરોધી અભિયાન સાથે જોડાયેલા સામાજિક કાર્યકર તરીકે ઓળખાય છે. તેઓ વર્ષોથી સમાજમાં વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ વિકસે, લોકોમાં વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી વધે અને અંધશ્રદ્ધા સામે જાગૃતિ આવે તે માટે સતત કાર્યરત રહ્યા છે.
વિજ્ઞાન આધારિત વિચારસરણીને પ્રોત્સાહન આપવાના તેમના પ્રયાસોને કારણે તેઓ શિક્ષણ સંસ્થાઓ, જાહેર વ્યાખ્યાનો અને વિજ્ઞાન જાગૃતિ કાર્યક્રમોમાં સક્રિયપણે ભાગ લેતા રહ્યા છે. હવામાન, જ્યોતિષ, ચમત્કાર અને અન્ય જાહેર દાવાઓ અંગે પણ તેઓ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા અને તથ્યોના આધારે ચર્ચા કરવાની તરફેણ કરે છે.
તાજેતરમાં વરસાદની આગાહી અંગે તેમણે જાહેરમાં એવો મુદ્દો ઉઠાવ્યો કે વૈજ્ઞાનિક આધાર વગરની આગાહીઓ ખેડૂતોને ખોટા નિર્ણયો લેવા પ્રેરિત કરી શકે છે. તેમના આ નિવેદન બાદ રાજ્યભરમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
આ પણ વાંચો: જૂનાગઢના સક્કરબાગ ઝૂમાં વાઘની પજવણીનો VIDEO વાયરલ : વન વિભાગે શરૂ કરી તપાસ
ગુજરાત વિજ્ઞાન જાથા શું છે?
ગુજરાત વિજ્ઞાન જાથા રાજ્યમાં વિજ્ઞાનના પ્રચાર-પ્રસાર અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમના વિકાસ માટે કાર્યરત સ્વૈચ્છિક સંસ્થા છે. સંસ્થા શાળાઓ, કોલેજો અને ગામડાંઓમાં વિજ્ઞાન આધારિત કાર્યક્રમો, પ્રદર્શન, વ્યાખ્યાનો અને જાગૃતિ અભિયાનનું આયોજન કરે છે.
સંસ્થાનો મુખ્ય હેતુ લોકોમાં વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી વિકસાવવાનો, અંધશ્રદ્ધા સામે જાગૃતિ લાવવાનો અને બંધારણમાં સમાવિષ્ટ વૈજ્ઞાનિક મનોવૃત્તિના મૂલ્યોને સમાજ સુધી પહોંચાડવાનો છે. સંસ્થા સમયાંતરે વિવિધ સામાજિક મુદ્દાઓ પર પણ વૈજ્ઞાનિક અભિગમથી પોતાની રજૂઆત કરતી રહી છે.
જયંત પંડ્યા ઘણા વર્ષોથી આ સંસ્થા સાથે સક્રિય રીતે જોડાયેલા છે અને હાલમાં તેઓ ગુજરાત વિજ્ઞાન જાથાના પ્રમુખ તરીકે કાર્યરત છે. જોકે સંસ્થામાં તેમના કાર્યકાળની ચોક્કસ શરૂઆત અંગે કોઈ સત્તાવાર જાહેર માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.
વૈજ્ઞાનિક અભિગમ સામે પરંપરાગત અનુભવની ચર્ચા
ગુજરાતમાં દર વર્ષે ચોમાસા દરમિયાન સત્તાવાર હવામાન આગાહીઓ ઉપરાંત પરંપરાગત આગાહીકારોની આગાહીઓ પણ ચર્ચામાં રહેતી હોય છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ ઉપગ્રહો, ડોપ્લર રડાર, હવામાન મોડલ અને વિશાળ વૈજ્ઞાનિક ડેટાના આધારે આગાહી જાહેર કરે છે. બીજી તરફ અંબાલાલ પટેલ જેવા આગાહીકારો લાંબા અનુભવ અને પરંપરાગત પદ્ધતિઓના આધારે પોતાના અંદાજ વ્યક્ત કરે છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પરંપરાગત જ્ઞાનનો સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક મહત્ત્વ હોઈ શકે, પરંતુ જાહેર નીતિ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને ખેતી જેવા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો માટે વૈજ્ઞાનિક રીતે ચકાસી શકાય તેવી અને સત્તાવાર સંસ્થાઓ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવતી માહિતી પર આધાર રાખવો વધુ સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય અભિગમ છે.
તાજેતરના વિવાદે માત્ર બે વ્યક્તિઓને ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવ્યા નથી, પરંતુ હવામાન આગાહીની વિશ્વસનીયતા, વૈજ્ઞાનિક પુરાવાનું મહત્વ અને ખેડૂતો સુધી યોગ્ય માહિતી પહોંચાડવાની જરૂરિયાત અંગે પણ નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે. આગામી સમયમાં આ મુદ્દે સરકાર, વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ અને કૃષિ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો શું અભિગમ અપનાવે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
