ઘડિયાળના કાંટા હંમેશા જમણી તરફ જ કેમ ફરે છે? : જાણો સદીઓ જૂનું આ વૈજ્ઞાનિક અને ઐતિહાસિક કારણ

આજના આધુનિક યુગમાં સમય એ સૌથી કિંમતી મૂડી છે. ઓફિસે પહોંચવાથી લઈને કોઈ ખાસ વ્યક્તિ સાથેની મુલાકાત સુધી, આપણે સતત ઘડિયાળના કાંટા પર નજર રાખતા હોઈએ છીએ. ઘડિયાળ આપણા જીવનનો એટલો અભિન્ન હિસ્સો બની ગઈ છે કે, આપણે ઘણી નાની બાબતો પર ધ્યાન આપવાનું ભૂલી જઈએ છીએ. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે, ઘડિયાળના કાંટા હંમેશા 'ક્લોકવાઇઝ' એટલે કે ડાબેથી જમણી તરફ જ કેમ ફરે છે? તે ઊંધી દિશામાં કેમ નથી ફરતા? મોટાભાગના લોકો તેને માત્ર એક સામાન્ય મશીનરી સમજે છે, પરંતુ તેની પાછળ એક ખૂબ જ જૂનો ઇતિહાસ અને પૃથ્વીની ભૌગોલિક સ્થિતિ જવાબદાર છે. ઘડિયાળના કાંટાની આ દિશા કોઈ અકસ્માત નથી, પણ માનવ સભ્યતા દ્વારા સમય માપવાની પદ્ધતિનો એક કુદરતી વારસો છે. ચાલો જાણીએ કે, આખરે એવું તે શું કારણ છે કે, દુનિયાભરની તમામ ઘડિયાળો એક જ દિશામાં ચાલે છે.

જ્યારે ઘડિયાળ નહોતી ત્યારે 'સૂર્ય' આપતો હતો સમયનો સાથ

યાંત્રિક ઘડિયાળોની શોધ થઈ તે પહેલાંના સમયમાં લોકો સમય જાણવા માટે પ્રકૃતિ પર નિર્ભર હતા. તે સમયે 'સનડાયલ' (Sundial) એટલે કે સૂર્યઘડિયાળનો ઉપયોગ થતો હતો. સૂર્ય ઘડિયાળમાં એક સ્થિર લાકડી કે ધાતુનો ટુકડો રાખવામાં આવતો હતો, જેના પર સૂર્યનો પ્રકાશ પડવાથી તેનો પડછાયો જમીન પરના આંકડાઓ પર પડતો હતો. સૂર્ય જેમ જેમ આકાશમાં ખસતો, તેમ તેમ તેનો પડછાયો પણ દિશા બદલતો હતો, જેના પરથી લોકો સમયનો અંદાજ લગાવતા હતા.

ઉત્તર ગોળાર્ધની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને પડછાયાની રમત

પ્રાચીન સમયમાં મોટાભાગની સંસ્કૃતિઓ અને શોધકો પૃથ્વીના ઉત્તર ગોળાર્ધ (Northern Hemisphere) માં વસતા હતા. ઉત્તર ગોળાર્ધમાં જ્યારે સૂર્ય પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ આકાશમાં ખસે છે, ત્યારે સૂર્યઘડિયાળમાં રહેલો પડછાયો હંમેશા ડાબી બાજુથી શરૂ થઈને જમણી બાજુ તરફ ફરે છે. આ રીતે પડછાયાનું ડાબેથી જમણે ફરવું એ સમયનો પર્યાય બની ગયો. જો પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વિકસી હોત, તો કદાચ આજે આપણી ઘડિયાળના કાંટા ઊંધી દિશામાં ફરતા હોત!

યાંત્રિક ઘડિયાળની શોધ અને જૂની પરંપરા

12મીથી 15મી સદીની વચ્ચે જ્યારે યુરોપમાં પ્રથમવાર મિકેનિકલ એટલે કે યાંત્રિક ઘડિયાળો બનાવવામાં આવી, ત્યારે વૈજ્ઞાનિકો સામે મોટો પ્રશ્ન હતો કે કાંટાને કઈ દિશામાં ફેરવવા? તે સમયે લોકો સદીઓથી સૂર્યઘડિયાળ જોઈને ટેવાયેલા હતા. લોકોની આ આદત અને કુદરતી પ્રક્રિયાને જાળવી રાખવા માટે, એન્જિનિયરોએ ઘડિયાળના કાંટાને એ જ દિશામાં ગોઠવ્યા જે દિશામાં સૂર્યનો પડછાયો ફરતો હતો.

એક આદત જે કાયમી બની ગઈ

ગ્રીક અને રોમન સમયથી ચાલી આવતી સૂર્યઘડિયાળની આ પદ્ધતિ એટલી પ્રચલિત થઈ ગઈ હતી કે જ્યારે ટેકનોલોજી બદલાઈ છતાં 'સમયની દિશા' ન બદલાઈ. આજે ડિજિટલ યુગમાં પણ જ્યારે આપણે એનાલોગ ઘડિયાળ જોઈએ છીએ, ત્યારે તેના કાંટા આપણને એ જ પ્રાચીન સૂર્યના પડછાયાની યાદ અપાવે છે.