કાશીની ધરતી નીચે છુપાયેલું છે મહાસંકટ! : ભૂકંપનો એક આંચકો અને વારાણસીની જમીન બની શકે છે દલદલ

વારાણસી: ઉત્તર પ્રદેશની ધાર્મિક રાજધાની ગણાતી વારાણસી અંગે એક મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસે ચિંતા વધારી છે. વૈજ્ઞાનિકોના તાજેતરના સંશોધન મુજબ, જો ભવિષ્યમાં વારાણસીમાં તીવ્ર ભૂકંપ આવે તો શહેરના અનેક વિસ્તારોમાં જમીન 'સોઇલ લિક્વિફેક્શન' (Soil Liquefaction)ની પ્રક્રિયાના કારણે દલદલ જેવી બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ઇમારતો ધસી પડવાનો, રસ્તાઓમાં તિરાડ પડવાનો અને શહેરી માળખાને ભારે નુકસાન થવાનો ખતરો ઊભો થઈ શકે છે. અંદાજે 37 લાખથી વધુ લોકોની વસતી ધરાવતા આ શહેર માટે આ અભ્યાસને મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.

આ સંશોધન પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત રાષ્ટ્રીય ભૂકંપ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર (National Centre for Seismology)ના વૈજ્ઞાનિકોએ તૈયાર કર્યું છે. અભ્યાસમાં આધુનિક GIS મેપિંગ અને AHP ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને શહેરના વિવિધ વિસ્તારોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. અભ્યાસના આધારે એક ડિજિટલ જોખમ નકશો પણ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ભૂકંપ દરમિયાન કયા વિસ્તારોમાં જમીન દલદલમાં ફેરવાઈ શકે તેની ઓળખ કરવામાં આવી છે.

શું છે 'સોઇલ લિક્વિફેક્શન'?

ભૂકંપ દરમિયાન જમીનની અંદર રહેલા પાણી અને ઢીલી માટી વચ્ચે દબાણ વધે ત્યારે કેટલીક જગ્યાએ જમીન પોતાની મજબૂતી ગુમાવી દે છે. આ પ્રક્રિયાને 'સોઇલ લિક્વિફેક્શન' કહેવામાં આવે છે. આવા સમયે જમીન મજબૂત આધાર આપવાને બદલે દલદલ જેવી વર્તે છે, જેના કારણે તેના પર ઉભેલી ઇમારતો ઝૂકી શકે, ધસી શકે અથવા ભારે નુકસાન ભોગવી શકે છે. વિશેષ કરીને નદીકાંઠાના વિસ્તારોમાં જ્યાં રેતાળ અને ઢીલી જળોઢ માટી હોય તથા ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચું હોય, ત્યાં આ જોખમ વધુ રહે છે. વારાણસીમાં ગંગા નદીના કિનારે આવેલા વિસ્તારો માટે આ કારણ સૌથી મહત્વપૂર્ણ હોવાનું સંશોધનમાં જણાવાયું છે.

આ પણ વાંચો: કેતન અગ્રવાલને કેવી રીતે મારવામાં આવ્યો? : સિયાને પૂછાશે આ 18 કડક

6 મહત્વના માપદંડોના આધારે થયો અભ્યાસ

વૈજ્ઞાનિકોએ લગભગ છ મહિનાના અભ્યાસ દરમિયાન જમીનની રચના અને ભૂગર્ભ પરિસ્થિતિનું વિગતવાર વિશ્લેષણ કર્યું હતું. અભ્યાસમાં જમીનની 3, 6, 9 અને 12 મીટરની ઊંડાઈએ માટીના પ્રકાર, ભૂગર્ભ જળસ્તર, ભૂકંપીય તરંગોની ગતિ તથા અન્ય ભૂગર્ભીય પરિબળોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સંશોધનમાં રાષ્ટ્રીય ભૂકંપ વિજ્ઞાન કેન્દ્રના ડૉ. અનુરાગ તિવારી, ડૉ. જે.એલ. ગૌતમ તેમજ બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટી (BHU)ના જિઓફિઝિક્સ વિભાગના પ્રોફેસર જી.પી. સિંહ સહિતના નિષ્ણાતોએ ભાગ લીધો હતો. સંશોધનના તારણો તાજેતરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક જર્નલ Springer Nature Discover Geoscienceમાં પણ પ્રકાશિત થયા છે.

ગંગા કિનારાના વિસ્તારોમાં સૌથી વધુ જોખમ

અભ્યાસ મુજબ, વારાણસીના ગંગા કિનારાના વિસ્તારોમાં આવેલી રેતાળ અને દોમટ માટી સૌથી વધુ જોખમવાળી ગણાઈ છે. સંશોધનમાં જણાવાયું છે કે શહેરના લગભગ 7.52 ટકા વિસ્તારમાં માત્ર 3 મીટરની ઊંડાઈએ જ એવી માટી છે જે ભૂકંપ દરમિયાન દલદલમાં ફેરવાઈ શકે છે. તે ઉપરાંત લગભગ 27.18 ટકા વિસ્તાર એવો છે જ્યાં જમીન લિક્વિફેક્શનની સંભાવનાના અતિસંવેદનશીલ તબક્કે છે. જ્યારે આશરે 32.20 ટકા વિસ્તારમાં યોગ્ય આયોજન અને મજબૂત બાંધકામ ધોરણો અપનાવીને જોખમ ઘટાડી શકાય તેમ હોવાનું વૈજ્ઞાનિકોએ જણાવ્યું છે. અભ્યાસમાં ખાસ કરીને શહેરના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા BHU–સુસુવાહી કોરિડોર વિસ્તારમાં પણ ભૂકંપ સમયે જમીન ધસવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

આ પણ વાંચો: 74 વર્ષ જૂના PFના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર! : જમા કરાવવા અને ઉપાડવાના નવા નિયમો લાગુ, જાણો શું પડશે અસર

શહેરી વિકાસ માટે ચેતવણી સમાન અભ્યાસ

વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ અભ્યાસ માત્ર જોખમ દર્શાવતો અહેવાલ નથી, પરંતુ ભવિષ્યના શહેરી આયોજન માટે માર્ગદર્શિકા પણ છે. વારાણસીમાં ઝડપથી વધી રહેલા શહેરી વિકાસ, મલ્ટીસ્ટોરી ઇમારતો, મેટ્રો પ્રોજેક્ટ અને અન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસને ધ્યાનમાં રાખીને હવે જમીનની ભૂગર્ભીય સ્થિતિને પ્રાથમિકતા આપવાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ થઈ છે. આ પ્રકારના જોખમ નકશાનો ઉપયોગ કરીને ભવિષ્યમાં ક્યાં વિસ્તારમાં કયા પ્રકારનું બાંધકામ કરવું, કયા વિસ્તારોમાં વિશેષ સુરક્ષા ધોરણો અપનાવવા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન કેવી રીતે વધુ અસરકારક બનાવવું તે નક્કી કરવામાં મદદ મળશે.

કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારને સોંપાયો અહેવાલ

સંશોધન પૂર્ણ થયા બાદ તેની વિગતવાર રિપોર્ટ અને ડિજિટલ જોખમ નકશો કેન્દ્ર સરકારના સંબંધિત મંત્રાલયને સોંપવામાં આવ્યો છે. સાથે જ બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટી (BHU), ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર તથા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગને પણ આ અહેવાલ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યો છે. આ અભ્યાસના આધારે ભવિષ્યમાં બિલ્ડિંગ કોડ વધુ કડક બનાવી શકાય, ભૂકંપપ્રતિરોધક ઈમારતોના નિર્માણને પ્રોત્સાહન મળી શકે અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન માટે વધુ અસરકારક નીતિઓ તૈયાર કરી શકાય.

આ પણ વાંચો: સુપ્રીમ કોર્ટથી સોનમ રઘુવંશીને મોટી રાહત : નિર્ણય જાણીને ચોંકી જશો; સુનાવણીમાં કેતન-સિયા કેસની પણ થઈ હતી ચર્ચા

ગભરાવાની નહીં, સાવચેત રહેવાની જરૂર

વૈજ્ઞાનિકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ અભ્યાસનો અર્થ એવો નથી કે વારાણસીમાં તરત જ ભૂકંપ આવવાનો છે. આ માત્ર સંભવિત જોખમનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન છે, જેથી ભવિષ્યમાં જો તીવ્ર ભૂકંપ આવે તો નુકસાન ઓછું કરી શકાય. નિષ્ણાતોના મતે, આવા અભ્યાસોનો હેતુ લોકોને ગભરાવવાનો નહીં પરંતુ શહેરોના વિકાસમાં વૈજ્ઞાનિક આયોજનને પ્રાથમિકતા આપવાનો છે. ભૂકંપપ્રવણ વિસ્તારોમાં બાંધકામ કરતા પહેલા ભૂગર્ભીય તપાસ, મજબૂત બાંધકામ ધોરણો અને અસરકારક આપત્તિ વ્યવસ્થાપન જ ભવિષ્યમાં જાનમાલના નુકસાનને ઘટાડવાનો સૌથી અસરકારક માર્ગ બની શકે છે.