જન ગણ મનના વર્ષો પહેલાં લખાયું હતુ વંદે માતરમ્ : જાણો, કેમ ના બન્યુ ભારતનું રાષ્ટ્રગીત?

આજે દેશની સંસદમાં એક ઐતિહાસિક અને સંવેદનશીલ વિષય પર ચર્ચા થવા જઈ રહી છે. લોકસભામાં ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત વંદે માતરમને લઈને લગભગ 10 કલાક સુધી મેરેથોન ચર્ચા ચાલશે. આ મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાની શરૂઆત દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કરશે. આ સત્રમાં સત્તાપક્ષની સાથે વિપક્ષ પણ સક્રિય રીતે ભાગ લેશે જેમાં કોંગ્રેસના મહાસચિવ પ્રિયંકા ગાંધી અને ગૌરવ ગોગોઈ જેવા નેતાઓ પોતાના મંતવ્યો રજૂ કરશે. આજના દિવસે એ જાણવું અત્યંત રસપ્રદ છે કે જન ગણ મન કરતા વર્ષો પહેલા લખાયેલું વંદે માતરમ આઝાદી બાદ ભારતનું રાષ્ટ્રગાન કેમ ન બની શક્યું.

ક્રાંતિકારી ઇતિહાસ અને વિવાદ

બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા આશરે વર્ષ 1870 માં વંદે માતરમ ગીતની રચના કરવામાં આવી હતી. સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન આ ગીત ક્રાંતિકારીઓમાં એક ઉર્જાનો સ્ત્રોત બની ગયું હતું. અંગ્રેજ શાસકોને આ ગીત એટલું પ્રભાવશાળી અને જોખમી લાગ્યું હતું કે તેમણે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. જોકે તેની સાંસ્કૃતિક અને ભાવનાત્મક તાકાત હોવા છતાં શરૂઆતથી જ આ ગીત સાથે કેટલાક વિવાદો જોડાયેલા રહ્યા હતા. ગીતમાં ભારત માતાને દેવી દુર્ગાના સ્વરૂપે વર્ણવવામાં આવ્યા હોવાથી અમુક ચોક્કસ સમુદાયોએ ધાર્મિક કારણોસર તેનો વિરોધ કર્યો હતો.

રાષ્ટ્રગાન તરીકે પસંદગી ન થવાનું કારણ

વંદે માતરમને રાષ્ટ્રગાનનો દરજ્જો ન મળવા પાછળનું મુખ્ય કારણ તેનું ધાર્મિક પ્રતીકવાદ હતું. ગીતના અમુક અંશો માતૃભૂમિને હિન્દુ દેવીની બરાબર ગણાવે છે. આ કારણોસર મુસ્લિમ સમુદાય અને અન્ય ધર્મના લોકો માટે તે તેમના ધાર્મિક વિશ્વાસ સાથે સુસંગત ન હતું. 1990 ના દાયકાની શરૂઆતમાં જ નેતાઓ દ્વારા આ મુદ્દે આપત્તિ દર્શાવવામાં આવી હતી. ગીતને ધર્મનિરપેક્ષ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકને બદલે ધાર્મિક ભાવના સાથે જોડીને જોવામાં આવતા સર્વસંમતિ સાધવી મુશ્કેલ બની ગઈ હતી.

જન ગણ મન કેમ પસંદ કરવામાં આવ્યું

જ્યારે બંધારણ સભા રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોને આખરી ઓપ આપવા માટે મળી ત્યારે તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય સર્વસમાવેશકતા હતું. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર દ્વારા રચિત જન ગણ મન ભારતની નિયતિના વિધાતા એટલે કે એક એવી દિવ્ય શક્તિની સ્તુતિ કરે છે જે બિનસાંપ્રદાયિક છે. આ ગીત કોઈ પણ ધર્મના દેવી દેવતા સાથે જોડાયેલું ન હોવાથી તે સમગ્ર રાષ્ટ્રના વિજય અને ઉત્સાહનું પ્રતિક બન્યું. તમામ ધર્મના લોકો કોઈપણ સંકોચ વગર તેને ગાઈ શકે તે હેતુથી તેની પસંદગી કરવામાં આવી હતી.

બંધારણ સભાનો અંતિમ નિર્ણય

આખરે 24 જાન્યુઆરી 1950 ના રોજ બંધારણ સભાએ ખૂબ વિચાર વિમર્શ કર્યા બાદ ઐતિહાસિક જાહેરાત કરી હતી. તે મુજબ જન ગણ મન ને ભારતનું રાષ્ટ્રગાન અને વંદે માતરમ ને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું. આ નિર્ણય દ્વારા વંદે માતરમને પણ સમાન સન્માન અને ઔપચારિક મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.