સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty) મામલે પાકિસ્તાન તરફથી ફરી એકવાર ભારત વિરુદ્ધ ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનબાજી શરૂ થઈ છે. પાકિસ્તાનના જળવાયુ પરિવર્તન મંત્રી મુસાદિક મલિકે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં ભારતને ધમકી આપતા જણાવ્યું છે કે, જો કોઈ પાકિસ્તાનના હિસ્સાનું પાણી રોકવાનો પ્રયાસ કરશે તો તેઓ 'હાથ કાપી નાખશે'. આ સાથે જ પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ મંત્રી ખ્વાજા આસિફે પણ તાજેતરમાં જ ભારત સામે યુદ્ધ છેડવાની ધમકી આપી હતી.
ભારતે એપ્રિલ 2025 માં જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકી હુમલા બાદ આ 1960 ના દાયકાની જૂની કરાર પ્રક્રિયાને સ્થગિત (In Abeyance) કરી દીધી છે. ભારતનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન સરહદ પારથી થતા આતંકવાદ પર કડક અને નક્કર કાર્યવાહી નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ સંધિ પર કોઈ સહયોગ આગળ વધશે નહીં.
પાકિસ્તાની મંત્રીઓનું નિવેદન અને ઈસ્લામાબાદમાં સેમિનાર
પાકિસ્તાનના સૂચના મંત્રી અતાઉલ્લાહ તરાર અને મુસાદિક મલિકે સંયુક્ત પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં દાવો કર્યો હતો કે સિંધુ જળ સંધિ કાયદેસર રીતે હજુ પણ લાગુ છે અને ભારત તેને એકતરફી રીતે રદ કે સંશોધિત કરી શકે નહીં. તેમણે વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફ અને સેના પ્રમુખ આસિમ મુનીરના હવાલાથી કહ્યું કે, "પાણી પાકિસ્તાનની લાઈફલાઈન અને રેડ લાઈન છે."
પોતાના પક્ષને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મજબૂત કરવા માટે પાકિસ્તાન મંગળવારે ઈસ્લામાબાદમાં પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય સેમિનારનું આયોજન પણ કરી રહ્યું છે, જેમાં કાનૂની અને વિદેશી નિષ્ણાતો ભાગ લેશે. આ પૂર્વે 21 જૂનના રોજ પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ મંત્રી ખ્વાજા આસિફે સીધી લશ્કરી કાર્યવાહીની ધમકી આપતા કહ્યું હતું કે જો જળ સુરક્ષા જોખમાશે તો પાકિસ્તાન ભારત વિરુદ્ધ યુદ્ધ પણ છેડી શકે છે.
શું છે સિંધુ જળ કરાર?
આ વિવાદને સમજવા માટે 1960 ના ઐતિહાસિક કરાર પર નજર નાખવી જરૂરી છે:
કુલ નદીઓ: આ પ્રણાલીમાં કુલ 6 નદીઓ (સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ અને સતલુજ) સામેલ છે.
ભૌગોલિક વહેંચણી: આ નદીઓનો તટપ્રદેશ આશરે 11.2 લાખ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે, જેમાંથી 47% પાકિસ્તાનમાં, 39% ભારતમાં, 8% ચીનમાં અને 6% અફઘાનિસ્તાનમાં આવે છે.
કરારની શરૂઆત: 1947 માં ભાગલા પછી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે પાણીની વહેંચણીનો વિવાદ શરૂ થયો હતો. ત્યારબાદ વર્લ્ડ બેંકની મધ્યસ્થીથી 19 સપ્ટેમ્બર 1960 ના રોજ કરાચીમાં ભારતના તત્કાલીન પીએમ જવાહરલાલ નેહરુ અને પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ અયુબ ખાન વચ્ચે આ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા.
સંધિ સ્થગિત થતાં પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા પર સંકટ
ભારત દ્વારા આ કરારને સ્થગિત કરવામાં આવ્યા બાદ પાકિસ્તાનની આર્થિક સ્થિતિ વધુ કથળી રહી છે:
ખેતી પર અસર: પાકિસ્તાનની 90% ખેતીલાયક જમીન (આશરે 4.7 કરોડ એકર) સિંચાઈ માટે સિંધુ નદી પ્રણાલી પર નિર્ભર છે.
આજીવિકા સંકટ: પાકિસ્તાનની જીડીપી (GDP) માં કૃષિ ક્ષેત્રનો હિસ્સો 23% છે અને તેનાથી 68% ગ્રામીણ વસ્તીનું ગુજરાન ચાલે છે.
વીજળીની અછત: મંગલા અને તારબેલા હાઈડ્રોપાવર ડેમમાં પાણીની અછતને કારણે પાકિસ્તાનમાં વીજ ઉત્પાદનમાં 30% થી 50% સુધીનો મોટો ઘટાડો નોંધાઈ શકે છે, જેના લીધે ત્યાંના ઉદ્યોગો ઠપ્પ થવાના આરે છે.
ભારતનું વલણ એકદમ સ્પષ્ટ છે કે "લોહી અને પાણી એકસાથે વહી શકે નહીં." જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન આતંકવાદી સંગઠનો વિરુદ્ધ કોઈ સચોટ પગલાં નહીં ભરે, ત્યાં સુધી ભારત પોતાના જળ સંસાધનોના વ્યૂહાત્મક વપરાશ અને સુરક્ષા પર મક્કમ રહેશે.
