એક મહિના સુધી નહીં ખૂટે પેટ્રોલ-ડીઝલ, મોદી સરકારનો મહાપ્લાન શું છે? : વૈશ્વિક યુદ્ધ અને તેલ સંકટ વચ્ચે ભારત બનાવી રહ્યું છે વિશાળ ઇમરજન્સી રિઝર્વ

Hormuz Of Strait : વિશ્વમાં જ્યારે પણ ભૌગોલિક અને રાજકીય તણાવ વધે છે ત્યારે તેની સીધી અસર ઊર્જા બજારો પર જોવા મળે છે. ખાસ કરીને કાચા તેલના ભાવ, સપ્લાય ચેઇન અને સમુદ્રી વેપાર માર્ગો પર તેની ગંભીર અસર પડતી હોય છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતો માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાત પર નિર્ભર હોવાથી આવી વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ દેશ માટે પડકારરૂપ બની શકે છે. આ જ કારણસર કેન્દ્ર સરકાર હવે લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવા માટે મહત્વાકાંક્ષી આયોજન તરફ આગળ વધી રહી છે. સરકારના પ્રાથમિક વિચારો મુજબ દેશમાં ક્રૂડ ઓઇલ, લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG)નો એવો કટોકટીનો ભંડાર તૈયાર કરવામાં આવશે જે આશરે એક મહિનાની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવામાં મદદરૂપ બની શકે. આ માટે પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે વિશેષ સમિતિની રચના કરી છે, જે ભંડાર જમીનની ઉપર બનાવવો કે ભૂગર્ભ ગુફાઓમાં સંગ્રહિત કરવો તે અંગે ટેકનિકલ અને આર્થિક મૂલ્યાંકન કરશે.

હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી મળેલો વ્યૂહાત્મક સંદેશ

તાજેતરના વર્ષોમાં પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલા તણાવને કારણે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા ચર્ચાનો કેન્દ્ર બની રહી છે. વિશ્વના મોટા ભાગનું તેલ પરિવહન આ જ દરિયાઈ માર્ગ મારફતે થાય છે. ઇરાન, અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે વધેલા તણાવ દરમિયાન વૈશ્વિક બજારોમાં સપ્લાય અવરોધિત થવાની આશંકાએ કાચા તેલના ભાવોમાં નોંધપાત્ર અસ્થિરતા સર્જી હતી. ભારત પોતાની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ જરૂરિયાતનો 80 ટકાથી વધુ હિસ્સો આયાત કરે છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈ પણ વૈશ્વિક વિક્ષેપ દેશના ઊર્જા પુરવઠા, પરિવહન વ્યવસ્થા, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન અને ઘરેલુ વપરાશને અસર કરી શકે છે. ઊર્જા નિષ્ણાતો માને છે કે માત્ર બજાર પર આધારિત વ્યવસ્થા પૂરતી નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક સંગ્રહ ક્ષમતા વધારવી પણ એટલી જ જરૂરી બની ગઈ છે.

આ પણ ખાસ વાંચો : ચાલતી કારમાં યુવતી સાથે શારીરિક સંબંધ બાંધવાની જીદ : મોબાઇલમાં રેકોર્ડ થઈ ચીસો; ફરી દિલ્હીમાં ભયાનક ઘટના

120 મિલિયન બેરલ સુધી પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય

હાલમાં ભારત પાસે આશરે 39 મિલિયન બેરલ જેટલો વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડાર ઉપલબ્ધ છે. આ સંગ્રહ ક્ષમતા દેશની મર્યાદિત જરૂરિયાતોને થોડા દિવસો સુધી જ પૂરી કરી શકે છે. જોકે સરકારી અને ખાનગી રિફાઇનરીઓ તથા વ્યાપારી સ્ટોકને પણ ગણતરીમાં લેવામાં આવે તો દેશ પાસે વધારે સમય સુધી પુરવઠો જાળવી રાખવાની ક્ષમતા છે. કેન્દ્ર સરકાર હવે આગામી પાંચ વર્ષમાં આ ક્ષમતાને નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તૃત કરવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. પ્રસ્તાવિત યોજનામાં પૂર્વ અને પશ્ચિમ દરિયાકાંઠે ભૂગર્ભ ખડકોને કોતરી વિશાળ સંગ્રહ સુવિધાઓ વિકસાવવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે. આ આયોજન સફળ બને તો દેશની કુલ વ્યૂહાત્મક સંગ્રહ ક્ષમતા વધીને ઓછામાં ઓછી 120 મિલિયન બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે. આ ભારતને વૈશ્વિક ઊર્જા અનિશ્ચિતતાઓ સામે વધુ સક્ષમ બનાવશે.

LPG અને LNG માટે ટેકનિકલ પડકારો

ક્રૂડ ઓઇલની સરખામણીમાં LPG અને LNGનું સંગ્રહ કાર્ય વધુ જટિલ માનવામાં આવે છે. LPGને ઊંચા દબાણ હેઠળ પ્રવાહી સ્વરૂપમાં જાળવવી પડે છે, જ્યારે LNGને અત્યંત નીચા તાપમાને સાચવવાની જરૂર પડે છે. આ કારણે આવા ગેસના સંગ્રહ માટે આધુનિક ટેકનોલોજી, મજબૂત સુરક્ષા માળખું અને ઊંચી મૂડીરોકાણની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે. વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ LPG અને LNGના મોટા પાયે સંગ્રહમાં સલામતી સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. લીકેજ, આગ અથવા વિસ્ફોટ જેવી ઘટનાઓને ટાળવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો પ્રમાણેની સુવિધાઓ વિકસાવવી આવશ્યક બને છે. તેથી આ ક્ષેત્રમાં ભારત માટે ટેકનિકલ ક્ષમતા વધારવી અને નવા રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવું અનિવાર્ય બની શકે છે.

આ પણ ખાસ વાંચો : "ચાલો મોદીને ફોન કરીએ..." : UFC મેચ જોતી વખતે ટ્રમ્પને અચાનક યાદ આવ્યા PM મોદી, જાણો શું છે સમગ્ર મામલો

LPG સંગ્રહ ક્ષમતામાં વધારો કરવાની તૈયારી

ઉપલબ્ધ અભ્યાસો અનુસાર દેશમાં LPG સંગ્રહ ક્ષમતા હજુ મર્યાદિત છે. હાલની સુવિધાઓ દેશની કુલ માંગની તુલનામાં ઓછી ગણાય છે, જેના કારણે લાંબા ગાળાના કટોકટીના સમયગાળામાં પડકારો ઊભા થઈ શકે છે. અત્યાર સુધી ભારત મોટાભાગે નિયમિત આયાત અને સતત સપ્લાય ચેઇન પર નિર્ભર રહ્યું છે. પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર હવે રિફાઇનરીઓ અને માર્કેટિંગ કંપનીઓને પોતાની સંગ્રહ ક્ષમતામાં વધારો કરવા પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે. કટોકટી દરમિયાન ઘરેલુ વપરાશકારો સુધી રસોઈ ગેસનો પુરવઠો અવિરત જળવાઈ રહે તે સરકારની પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ છે.

LNG માટે નવી નીતિનું મહત્વ

લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ એટલે કે LNGનો ઉપયોગ વીજ ઉત્પાદન, ઉદ્યોગો અને શહેર ગેસ વિતરણ ક્ષેત્રમાં ઝડપથી વધી રહ્યો છે. છતાં દેશમાં LNG માટે વ્યૂહાત્મક અનામત ભંડારની વ્યવસ્થા હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. આ પડકારને પહોંચી વળવા માટે સરકારે ડ્રાફ્ટ નીતિ રજૂ કરી છે, જેમાં LNG ટર્મિનલ્સને તેમની નિયમિત જરૂરિયાત કરતાં વધારાનો જથ્થો જાળવવા અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે. ભવિષ્યમાં જો કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટી સર્જાય તો સરકાર આ વધારાના સંગ્રહનો ઉપયોગ ઊર્જા સુરક્ષા જાળવવા માટે કરી શકે છે. મોટા આયાતકારો અને ઊર્જા કંપનીઓ પણ નવા સ્ટોરેજ ટેન્ક અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ માટે આયોજન કરી રહી છે. ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષા હવે માત્ર આર્થિક મુદ્દો નથી રહ્યો, પરંતુ તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે પણ સીધો જોડાયેલો વિષય બની ગયો છે. જો પ્રસ્તાવિત યોજનાઓ સમયસર અમલમાં આવશે તો દેશ વૈશ્વિક સંકટો વચ્ચે પણ પેટ્રોલ, ડીઝલ, LPG અને LNGના પુરવઠાને વધુ સ્થિર અને સુરક્ષિત રાખવામાં સફળ થઈ શકે છે.