અમેરિકાના સંરક્ષણ વિભાગ (પેન્ટાગન) દ્વારા લેવામાં આવેલા એક નિર્ણયે આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચના અને ભારત-અમેરિકા સંબંધોને લઈને નવી ચર્ચાઓને જન્મ આપ્યો છે. અમેરિકાએ પોતાના મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય કમાન્ડ ‘યુએસ ઇન્ડો-પેસિફિક કમાન્ડ’ (USINDOPACOM)નું નામ ફરીથી બદલીને ‘યુએસ પેસિફિક કમાન્ડ’ (USPACOM) રાખવાની જાહેરાત કરી છે. આ નિર્ણય સાથે જ જાહેર કરાયેલા નકશામાં ભારતની સરહદોને લઈને વિવાદ ઊભો થયો છે, કારણ કે તેમાં પાકિસ્તાન કબજાવાળા કાશ્મીર (PoK) સહિત જમ્મુ-કાશ્મીરના કેટલાક વિસ્તારોને ભારતના ભાગ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા નથી.
આ ઘટનાએ ભારતની પ્રાદેશિક અખંડિતતા અને સરહદી મુદ્દાઓ અંગે અમેરિકાના અભિગમ પર ફરી પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું કર્યું છે. જોકે અમેરિકી અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નામ પરિવર્તનથી કમાન્ડની કામગીરી, વ્યૂહાત્મક જવાબદારીઓ અથવા ભૌગોલિક કાર્યક્ષેત્રમાં કોઈ ફેરફાર થવાનો નથી.
'ઇન્ડો' શબ્દ હટાવવાના નિર્ણય પાછળ શું કારણ?
અમેરિકાએ વર્ષ 2018માં ‘યુએસ પેસિફિક કમાન્ડ’નું નામ બદલી ‘યુએસ ઇન્ડો-પેસિફિક કમાન્ડ’ રાખ્યું હતું. તે સમયે આ નિર્ણયને ભારતની વધતી વૈશ્વિક ભૂમિકા અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક મહત્વતા સાથે જોડવામાં આવ્યો હતો. ઇન્ડો-પેસિફિક વ્યૂહરચના અમેરિકાની એશિયા કેન્દ્રિત નીતિનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવતી હતી.
હવે લગભગ આઠ વર્ષ બાદ અમેરિકાએ ફરી જૂનું નામ અપનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. અમેરિકાના યુદ્ધ વિભાગે જાહેર કરેલા નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે ‘પેસિફિક કમાન્ડ’ નામ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો હેતુ કમાન્ડના ઐતિહાસિક વારસાને સન્માન આપવાનો છે. વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર આ પગલાથી પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં સેવા આપનારા સૈનિકો અને અધિકારીઓમાં ગૌરવ તથા સંસ્થાકીય ઓળખની ભાવના વધુ મજબૂત બનશે.
જોકે કેટલાક વ્યૂહરચના નિષ્ણાતો આ નિર્ણયને માત્ર ઐતિહાસિક કારણો સુધી મર્યાદિત ન માની, તેને ભૂરાજકીય સંદેશ તરીકે પણ જોઈ રહ્યા છે. ખાસ કરીને ચીન, ભારત અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વધી રહેલી વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધાના સંદર્ભમાં આ નિર્ણયની ચર્ચા થઈ રહી છે.
ભારતના નકશા અંગે વિવાદ
નામ પરિવર્તન કરતાં પણ વધુ ચર્ચાનો વિષય અમેરિકી કમાન્ડ દ્વારા પ્રકાશિત કરાયેલ નવો 'એરિયા ઓફ રિસ્પોન્સિબિલિટી મેપ' બન્યો છે. આ નકશામાં જમ્મુ-કાશ્મીરના ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભાગોને ભારતના મુખ્ય નકશાથી અલગ દર્શાવવામાં આવ્યા હોવાનું સામે આવ્યું છે.
અહેવાલો અનુસાર પાકિસ્તાન કબજાવાળા કાશ્મીર (PoK)ને પાકિસ્તાનના નિયંત્રણ હેઠળ દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે અક્સાઈ ચિન વિસ્તારને પણ ભારતના દર્શાવાયેલા ભૂભાગમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો નથી. પરિણામે ભારતની સત્તાવાર સ્થિતિથી અલગ દર્શાવવામાં આવેલી આ સરહદી રજૂઆતને લઈને સવાલો ઊભા થયા છે.
ભારત લાંબા સમયથી સમગ્ર જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખને પોતાના અભિન્ન ભાગ તરીકે ગણાવે છે. ભારતના સત્તાવાર નકશામાં પાકિસ્તાન કબજાવાળો કાશ્મીર અને અક્સાઈ ચિન બંને ભારતના પ્રદેશ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. તેથી વિદેશી સંસ્થાઓ અથવા સરકારો દ્વારા જુદી રજૂઆત કરવામાં આવે ત્યારે તે ઘણી વખત રાજદ્વારી ચર્ચાનો વિષય બને છે.
આ પણ વાંચો: ‘We're most famous couple’ : જ્યોર્જિયા મેલોનીએ પીએમ મોદીને કહ્યું
કામગીરીમાં કોઈ ફેરફાર નહીં: અમેરિકાનો દાવો
અમેરિકી અધિકારીઓએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે નામ બદલવાથી કમાન્ડના વ્યૂહાત્મક મિશન અથવા કામગીરી પર કોઈ અસર નહીં પડે. નિવેદન મુજબ USPACOMનું જવાબદારી ક્ષેત્ર અમેરિકા ના પશ્ચિમ કિનારાથી લઈને ભારતની પશ્ચિમ સરહદ સુધી વિસ્તરેલું રહેશે.
આ કમાન્ડ વિશ્વના સૌથી મોટા અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય કમાન્ડ પૈકીનું એક માનવામાં આવે છે. તે એશિયા-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં સુરક્ષા, સમુદ્રી માર્ગોની સલામતી, સહયોગી દેશો સાથે સૈન્ય તાલમેલ અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જાળવવા માટે જવાબદાર છે. અમેરિકાએ વધુમાં જણાવ્યું છે કે 'મુક્ત અને ખુલ્લા ક્ષેત્ર' (Free and Open Region) માટેની તેની પ્રતિબદ્ધતા યથાવત રહેશે અને ક્ષેત્રના સહયોગી દેશો સાથેનો સહકાર પણ ચાલુ રહેશે.
ભારત-અમેરિકા સંબંધો પર શું અસર?
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રક્ષણ, વેપાર, ટેકનોલોજી અને ઇન્ડો-પેસિફિક સહકાર જેવા ક્ષેત્રોમાં સંબંધો મજબૂત બન્યા છે. QUAD જેવા બહુપક્ષીય મંચોમાં પણ બંને દેશો સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. તેમ છતાં ભારતના નકશા સંબંધિત મુદ્દાઓ સંવેદનશીલ ગણાય છે. અગાઉ પણ કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો અથવા વિદેશી સરકારી વેબસાઇટ્સ પર ભારતના નકશાની રજૂઆતને લઈને વિવાદો સર્જાયા હતા. આવી પરિસ્થિતિમાં અમેરિકી કમાન્ડના નવા નકશાને લઈને ભારત તરફથી કોઈ સત્તાવાર પ્રતિસાદ આવે છે કે નહીં તેના પર નજર રહેશે.
વ્યૂહાત્મક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ભારતની ભૂમિકા સતત મહત્વપૂર્ણ રહી છે અને માત્ર નામ પરિવર્તનથી ભારત-અમેરિકા સંબંધોમાં કોઈ તાત્કાલિક મોટો ફેરફાર થવાની સંભાવના ઓછી છે. જોકે નકશા સંબંધિત વિવાદ રાજદ્વારી સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે.
