વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય માટે અત્યંત મહત્વના હોર્મુઝ જલમાર્ગમાં વધતા તણાવ વચ્ચે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ G7 મંચ પરથી સમુદ્રી માર્ગોની સુરક્ષા અને ખલાસીઓની સલામતીને આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારી ગણાવી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ G7 સમિટના આઉટરીચ સેશનમાં સમુદ્રી માર્ગોની સુરક્ષા અને ખલાસીઓની સલામતીનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધતી અસ્થિરતા અને હોર્મુઝ જલમાર્ગને લઈને ઊભી થયેલી ચિંતા વચ્ચે મોદીએ કહ્યું કે દુનિયા સામે માત્ર સંસાધનોની અછતનો નહીં, પરંતુ પરસ્પર વિશ્વાસના સંકટનો પણ પડકાર છે. તેમના નિવેદનને ભારતીય ખલાસીઓની સુરક્ષા અને વૈશ્વિક વેપાર માટેના મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગોની નિરંતરતા સાથે જોડીને જોવામાં આવી રહ્યું છે.
આ મુદ્દો ભારત માટે માત્ર કૂટનીતિક નથી, પરંતુ માનવીય અને આર્થિક બંને દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે. તાજેતરમાં ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં ભારતીય ખલાસીઓના મૃત્યુ અને જહાજરાની સુરક્ષા અંગે ઊભી થયેલી ચિંતાઓ પછી ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે વેપારી જહાજો અને તેમના ક્રૂને ભૂરાજકીય સંઘર્ષની કિંમત ચૂકવવી ન જોઈએ. ભારત સરકારે અગાઉ પણ ગલ્ફ વિસ્તારમાં બદલાતી સુરક્ષા પરિસ્થિતિ વચ્ચે ભારતીય ખલાસીઓની સુરક્ષા માટે ઉચ્ચ સતર્કતા દાખવવાની વાત કરી હતી.
મોદી-ટ્રમ્પની મુલાકાત પર વિશ્વની નજર: પશ્ચિમ એશિયા સંકટ, હોર્મુઝ સુરક્ષા અને વેપાર કરાર પર થશે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા
હોર્મુઝ શા માટે એટલું મહત્વનું?
હોર્મુઝ જલમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગોમાંથી એક છે. યુએસ એનર્જી ઇન્ફોર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશનના આંકડા મુજબ, 2024 અને 2025ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં આ માર્ગથી પસાર થતો તેલપ્રવાહ વૈશ્વિક સમુદ્રી તેલ વેપારના એક-ચોથા ભાગથી વધુ અને વિશ્વના તેલ તથા પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદન વપરાશના લગભગ પાંચમા ભાગ જેટલો હતો. આ ઉપરાંત, વૈશ્વિક LNG વેપારનો પણ આશરે પાંચમો ભાગ આ જ માર્ગથી પસાર થયો હતો. આ કારણે હોર્મુઝમાં કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ સીધો તેલના ભાવ, ગેસ સપ્લાય, ખાતર ઉદ્યોગ, શિપિંગ ખર્ચ અને વીમા પ્રીમિયમ પર અસર કરે છે. ભારત જેવો ઊર્જા આયાત પર આધારિત દેશ માટે આ માર્ગની સલામતી સીધી રીતે પેટ્રોલ, ડીઝલ, LPG અને ઉદ્યોગોના ખર્ચ સાથે જોડાયેલી છે. તેથી G7 જેવા મંચ પર ભારતનો અવાજ માત્ર પોતાના નાગરિકોની સુરક્ષા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ગ્લોબલ સાઉથના ઊર્જા હિતોનું પ્રતિનિધિત્વ પણ કરે છે.
પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું થવાની આશા!: 2 મહિના બાદ ખુલ્યો હોર્મુઝ માર્ગ, ઈરાને શરૂ કરી તેલ નિકાસ
ભારતીય ખલાસીઓનો મુદ્દો કેમ કેન્દ્રમાં?
વિશ્વ શિપિંગ ઉદ્યોગમાં ખલાસીઓની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ઇન્ટરનેશનલ ચેમ્બર ઓફ શિપિંગ મુજબ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી જહાજો પર અંદાજે 18.92 લાખ ખલાસીઓ કાર્યરત છે. ભારત પણ ખલાસીઓ પૂરા પાડનારા અગ્રણીઓમાં સામેલ છે; ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ શિપિંગના ઉપલબ્ધ ડેટા મુજબ ભારત વૈશ્વિક ખલાસીબળમાં નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે. આ પરિસ્થિતિમાં જો હોર્મુઝ, ગલ્ફ ઓફ ઓમાન કે રેડ સીના માર્ગો અસુરક્ષિત બને, તો તેનું સૌથી પહેલું જોખમ જહાજ પર કામ કરતા ક્રૂ પર પડે છે. યુદ્ધ કે પ્રતિબંધોની વચ્ચે વેપારી જહાજો ઘણીવાર સૈન્ય અથવા રાજકીય સંઘર્ષના નિશાને આવી શકે છે. મોદીનું નિવેદન એ સંદેશ આપે છે કે સમુદ્રી સુરક્ષા માત્ર નૌકાદળોની જવાબદારી નથી, પરંતુ વેપારી જહાજોના નિર્દોષ કર્મચારીઓની રક્ષા પણ તેમાં કેન્દ્રસ્થાને હોવી જોઈએ.
ભારતનો કૂટનીતિક સંદેશ
મોદીએ G7માં સંવાદ, વિશ્વાસ અને સમાન ભાગીદારી પર ભાર મૂક્યો. આ શબ્દો સામાન્ય કૂટનીતિક ભાષા જેવા લાગી શકે, પરંતુ વર્તમાન સંદર્ભમાં તેનું મહત્વ વધારે છે. ભારત પશ્ચિમ એશિયામાં ઇરાન, ગલ્ફ દેશો, અમેરિકા અને યુરોપ સાથે અલગ-અલગ સ્તરે સંબંધો ધરાવે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતનો અભિગમ સીધી ટકરાવની ભાષા કરતાં સલામત માર્ગો, માનવીય સુરક્ષા અને વેપારની સ્થિરતા પર આધારિત દેખાય છે. G7 સમિટ દરમિયાન યુકે અને ફ્રાન્સ સહિતના દેશો હોર્મુઝ માર્ગમાં માઇન-ક્લિયરન્સ અને વેપારી જહાજોને સુરક્ષિત માર્ગ આપવા જેવા રક્ષણાત્મક વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહ્યા હોવાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. આ સૂચવે છે કે હોર્મુઝ હવે માત્ર પ્રાદેશિક મુદ્દો નથી રહ્યો; તે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન અને ઊર્જા સુરક્ષાનો કેન્દ્રિય પ્રશ્ન બની ગયો છે.
અમેરિકાએ ફરી ભારતની ચિંતા વધારી: રશિયન તેલ ખરીદી પર પ્રતિબંધની તૈયારી, ઊર્જા સુરક્ષા સામે નવો પડકાર
ગુજરાત અને ભારત માટે અસર
ગુજરાત માટે આ મુદ્દો ખાસ મહત્વનો છે, કારણ કે રાજ્યના કાંઠે આવેલા બંદરો ભારતના ઊર્જા અને વેપાર નેટવર્કમાં મોટું સ્થાન ધરાવે છે. કચ્છ, જામનગર, દહેજ, મુંદ્રા અને હજીરા જેવા વિસ્તારો આયાતી કાચા તેલ, LNG, પેટ્રોકેમિકલ્સ અને કન્ટેનર વેપાર સાથે જોડાયેલા છે. હોર્મુઝમાં તણાવ વધે તો શિપિંગ ખર્ચ, વિલંબ અને વીમા ખર્ચનો અસરકારક ભાર બંદર આધારિત ઉદ્યોગો પર પડી શકે છે. આ ઉપરાંત ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર સહિતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં યુવાનો મર્ચન્ટ નેવી અને શિપિંગ ક્ષેત્રમાં રોજગાર મેળવે છે. તેથી ખલાસીઓની સલામતીનો મુદ્દો માત્ર વિદેશ નીતિ નહીં, પરંતુ રોજગાર, પરિવારની સુરક્ષા અને ભારતીય નાગરિકોના અધિકારો સાથે પણ સીધો સંબંધ ધરાવે છે.
ભારત માટે આગામી પડકાર બે સ્તરે રહેશે. એક તરફ ગલ્ફ વિસ્તારમાં પોતાના ખલાસીઓ અને જહાજોની સુરક્ષા માટે સતત મોનિટરિંગ, કાઉન્સેલર સહાય અને શિપિંગ કંપનીઓ સાથે સંકલન જરૂરી રહેશે. બીજી તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ભારતને સમુદ્રી માર્ગોની મુક્તતા, નાગરિક જહાજોની સુરક્ષા અને ઊર્જા સપ્લાયની સ્થિરતા માટે વધુ મજબૂત સહમતિ ઊભી કરવી પડશે. મોદીનું G7 નિવેદન એ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે. હોર્મુઝ જલમાર્ગમાં તણાવ ઓછો થાય કે વધે, પરંતુ આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું છે કે વૈશ્વિક રાજનીતિમાં સમુદ્રી માર્ગો અને ખલાસીઓની સુરક્ષા હવે પરિઘનો મુદ્દો નથી; તે ઊર્જા, અર્થતંત્ર અને માનવીય સુરક્ષાના કેન્દ્રમાં આવી ગઈ છે.
