પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતા ફેલ : ભારત માટે આર્થિક અને રણનીતિક પડકાર વધશે?

પાકિસ્તાનની રાજધાની ઈસ્લામાબાદમાં આયોજિત અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની શાંતિ મંત્રણા કોઈ પણ નક્કર પરિણામ વગર સમાપ્ત થઈ છે. અમેરિકી ઉપરાષ્ટ્રપતિ JD Vance અને ઈરાની સંસદના સ્પીકર Bagher Ghalibaf દ્વારા આ મંત્રણા નિષ્ફળ રહી હોવાની પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે. આ ઘટનાક્રમ પાકિસ્તાન અને તુર્કી જેવા દેશો માટે મોટો આંચકો માનવામાં આવે છે જેઓ આ વિવાદમાં મધ્યસ્થી તરીકે પોતાની છબી સુધારવા પ્રયત્નશીલ હતા. જોકે આ નિષ્ફળતાની સીધી અસર ભારતના હિતો પર પણ પડી શકે તેમ છે.

પાકિસ્તાનની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નાર્થ

ઈરાન અને અમેરિકા તેમજ ઈઝરાયેલ વચ્ચેના સંઘર્ષને ડામવા માટે પાકિસ્તાન એક વચેટીયાની ભૂમિકા ભજવવા માંગતું હતું. વૈશ્વિક સ્તરે આ મંત્રણાના ફિયાસ્કા બાદ પાકિસ્તાનની કુટનીતિક ક્ષમતા અને તેની વિશ્વસનીયતા સામે ગંભીર સવાલો ઉભા થયા છે. આ નિષ્ફળતા સાબિત કરે છે કે પશ્ચિમ એશિયાના જટિલ પ્રશ્નો ઉકેલવામાં પાકિસ્તાનનું કદ હજુ ઘણું નાનું છે.

ભારત માટે સંતુલન જાળવવાનું પડકારજનક

ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ છે કારણ કે નવી દિલ્હીના સંબંધો વોશિંગ્ટન અને તેહરાન બંને સાથે મજબૂત છે. જો આ વાટાઘાટો બાદ અમેરિકા ઈરાન પર વધુ કડક આર્થિક પ્રતિબંધો લાદે તો ભારત માટે બંને દેશો સાથે સમાન મિત્રતા જાળવી રાખવી મુશ્કેલ બનશે. ભારત હંમેશા આ ક્ષેત્રમાં શાંતિનો પક્ષધર રહ્યું છે કારણ કે કોઈ પણ સૈન્ય સંઘર્ષ ભારતની વિદેશ નીતિને પ્રભાવિત કરી શકે છે.

Chabahar Port અને વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ્સ પર જોખમ

ભારત માટે ઈરાનમાં આવેલું Chabahar Port વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વનું છે કારણ કે તે ભારતને સેન્ટ્રલ એશિયા સુધી સીધો પ્રવેશ માર્ગ પૂરો પાડે છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચે તો આ મહત્વકાંક્ષી પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં અવરોધો આવી શકે છે. આ ઉપરાંત ભારત અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેની ભાગીદારી પણ ખૂબ ગાઢ હોવાથી મધ્ય પૂર્વમાં સંતુલન સાધવું એ ભારતની કુટનીતિની કસોટી સમાન બની રહેશે.

Strait of Hormuz અને ઊર્જા સંકટની દહેશત

આ સમગ્ર વિવાદમાં સૌથી ગંભીર પાસું ઊર્જા સુરક્ષાનું છે. Strait of Hormuz એક એવો દરિયાઈ માર્ગ છે જ્યાંથી વિશ્વના કુલ કાચા તેલનો આશરે 20% જથ્થો પસાર થાય છે. ઈરાને અગાઉ પણ આ માર્ગ બંધ કરવાની ધમકી આપી છે. જો આ વાટાઘાટોની નિષ્ફળતા સૈન્ય સંઘર્ષમાં પરિણમે તો ઈરાન આ માર્ગને સંપૂર્ણપણે અવરોધિત કરી શકે છે. ભારત પોતાની તેલ અને ગેસની જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે અખાતી દેશો પર નિર્ભર છે. જો સપ્લાય ચેઈન ખોરવાય તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે જેના કારણે ભારતમાં મોંઘવારી વધવાનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. અર્થતંત્ર પર તેની નકારાત્મક અસર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી શકે છે.

સંઘર્ષની પૃષ્ઠભૂમિ અને ઈરાનની શરતો

નોંધનીય છે કે 28 ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પર કરવામાં આવેલા હુમલા બાદ આ તણાવ શરૂ થયો હતો. આ મંત્રણામાં ઈરાન દ્વારા 10 મુદ્દાની યોજના રજૂ કરવામાં આવી હતી જેમાં પશ્ચિમ એશિયામાંથી અમેરિકી દળોની વાપસી અને તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવાની માંગણી મુખ્ય હતી. આ ઉપરાંત ઈરાન Strait of Hormuz પર પોતાનું સાર્વભૌમત્વ ઈચ્છતું હતું જે અમેરિકા માટે અસ્વીકાર્ય હતું. પરિણામે આ વાટાઘાટો નિષ્ફળ ગઈ જે હવે ભારત માટે આર્થિક અને સામરિક દબાણનું કારણ બની શકે છે.