US-Iran deal: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા પ્રારંભિક સમજૂતી કરાર (MoU) બાદ મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિની આશા જાગી હતી, પરંતુ વાટાઘાટો આગળ વધતાં જ ચાર એવા મુદ્દા સામે આવ્યા છે જેને બંને દેશો પોતાની ‘લાલ રેખા’ માની રહ્યા છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણ, બેલિસ્ટિક મિસાઈલ કાર્યક્રમ, પરમાણુ સ્થળોના નિરીક્ષણ અને આર્થિક પ્રતિબંધોમાં રાહત જેવા મુદ્દાઓ પર બંને દેશો એકબીજાથી વિપરીત દાવા કરી રહ્યા છે. વિશ્લેષકો માને છે કે જો આ મતભેદો દૂર નહીં થાય તો વિસ્તારમાં ફરીથી સૈન્ય તણાવ વધી શકે છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણને લઈને ટકરાવ
વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ પરિવહન માર્ગોમાં ગણાતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સ્પષ્ટ મતભેદ જોવા મળી રહ્યા છે. અમેરિકાના વિદેશ સચિવ માર્કો રુબિયોએ જણાવ્યું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા જહાજો પર કોઈપણ પ્રકારનો ટોલ કે ફી સ્વીકારવામાં નહીં આવે.
યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાને આ માર્ગ બંધ કરતાં વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો હતો. જોકે, પ્રારંભિક સમજૂતી બાદ શિપિંગ પ્રવૃત્તિ ફરી શરૂ થઈ છે. બીજી તરફ, ઈરાન અને ઓમાને સંયુક્ત નિવેદનમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ટોલ વસૂલાતની શક્યતાઓના અભ્યાસની વાત કરી હતી અને સાથે જ ઈરાને આ વિસ્તાર પર પોતાના સાર્વભૌમ અધિકારનો દાવો પણ પુનરાવર્તિત કર્યો હતો.
ઈરાનના મુખ્ય વાટાઘાટકાર મોહમ્મદ બાકિર ગાલિબાફ અગાઉ કહી ચૂક્યા છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરીથી યુદ્ધ પહેલાં જેવી સ્થિતિમાં નહીં જાય. આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બંને દેશો આ મુદ્દે સમાધાનથી હજુ દૂર છે.
બેલિસ્ટિક મિસાઈલ કાર્યક્રમ પર કોઈ સમાધાન નહીં
ઈરાન માટે તેનો બેલિસ્ટિક મિસાઈલ કાર્યક્રમ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો મુખ્ય આધાર માનવામાં આવે છે. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને પાકિસ્તાનની મુલાકાત દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું કે દેશ પોતાની સંરક્ષણ ક્ષમતાઓ અંગે કોઈપણ પ્રકારની વાટાઘાટો કરવા તૈયાર નથી.
તેમણે કહ્યું કે જો ઈરાન પાસે મિસાઈલ ક્ષમતા ન હોત તો અમેરિકા અને ઈઝરાયલ દેશ સામે વધુ આક્રમક કાર્યવાહી કરી શક્યા હોત. પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શાહબાઝ શરીફે પણ જણાવ્યું કે પ્રારંભિક અમેરિકા-ઈરાન કરારમાં બેલિસ્ટિક મિસાઈલ મુદ્દાનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી.
આ નિવેદન દર્શાવે છે કે ભવિષ્યના અંતિમ કરારમાં પણ આ મુદ્દો સૌથી મુશ્કેલ બની શકે છે. અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો લાંબા સમયથી ઈરાનના મિસાઈલ કાર્યક્રમને લઈને ચિંતિત રહ્યા છે, જ્યારે તેહરાન તેને પોતાની સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય ગણાવે છે.
પરમાણુ સ્થળોના નિરીક્ષણ મુદ્દે વિરોધાભાસી દાવા
અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વાન્સે દાવો કર્યો હતો કે ઈરાન આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA)ના નિરીક્ષકોને ફરીથી તેના પરમાણુ સ્થળોની મુલાકાત લેવાની મંજૂરી આપવા માટે તૈયાર થઈ ગયું છે.
પરંતુ ઈરાને આ દાવાને નકારી કાઢ્યો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ઈરાનના રાજદૂત અલી બહેરીનીએ સ્પષ્ટ કહ્યું કે આ અંગે હજુ સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી.
નોંધનીય છે કે અગાઉના યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકા અને ઈઝરાયલે મળીને ફોર્ડો, નાતાન્ઝ અને ઇસ્ફહાન સ્થિત પરમાણુ સુવિધાઓ પર હુમલા કર્યા હતા. અમેરિકાએ દાવો કર્યો હતો કે આ હુમલામાં પરમાણુ માળખાને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ નુકસાનનું વાસ્તવિક પ્રમાણ હજુ પણ સ્પષ્ટ થયું નથી.
IAEA નિરીક્ષકોને ફરી પ્રવેશ આપવા અંગે બંને દેશોના વિપરીત દાવા ભવિષ્યમાં નવી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે.
12 અબજ ડોલરની સંપત્તિના ઉપયોગ પર મતભેદ
પ્રારંભિક સમજૂતી હેઠળ અમેરિકાએ ઈરાનની સ્થિર કરાયેલી લગભગ 12 અબજ ડોલરની સંપત્તિ મુક્ત કરવા માટે સંમતિ આપી હોવાનું ઈરાની મીડિયાએ જણાવ્યું છે. સાથે જ અમેરિકાના ટ્રેઝરી વિભાગે કેટલાક પ્રતિબંધોમાં અસ્થાયી રાહત પણ આપી છે જેથી ઈરાન તેલ ઉત્પાદન અને નિકાસ ફરી શરૂ કરી શકે.
પરંતુ આ નાણાંના ઉપયોગને લઈને બંને દેશો વચ્ચે મતભેદ છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર લખ્યું હતું કે આ રકમ અમેરિકાના નિયંત્રણ હેઠળ રહેશે અને તેનો ઉપયોગ માત્ર ખાદ્ય સામગ્રી અને તબીબી પુરવઠાની ખરીદી માટે જ થઈ શકશે.
બીજી તરફ, ઈરાનના રાજદૂત અલી બહેરીનીએ આ વાતને ફગાવી દીધી અને જણાવ્યું કે પોતાની સંપત્તિનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે નક્કી કરવાનો અધિકાર માત્ર ઈરાનને જ છે.
કેમ મહત્વના છે આ ચાર મુદ્દા?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો પ્રારંભિક કરાર મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ આ ચાર મુદ્દા એવા છે જ્યાં બંને દેશો પાછળ હટવા તૈયાર દેખાતા નથી. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, મિસાઈલ કાર્યક્રમ સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો છે, પરમાણુ નિરીક્ષણ આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વાસનો મુદ્દો છે અને આર્થિક પ્રતિબંધો ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાને સીધી અસર કરે છે.
જો આ ‘લક્ષ્મણ રેખાઓ’માંથી કોઈ એક પણ મુદ્દે સમજૂતી તૂટી જાય તો મધ્ય પૂર્વમાં ફરી તણાવ અને સંભવિત સૈન્ય સંઘર્ષનું જોખમ વધી શકે છે.
