છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા ગંભીર તણાવ અને સંઘર્ષ વચ્ચે હવે શાંતિની નવી આશા દેખાઈ રહી છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધનો અંત લાવી શકે તેવા મહત્વપૂર્ણ કરાર પર રવિવારે હસ્તાક્ષર થઈ શકે છે. ટ્રમ્પના જણાવ્યા મુજબ કરાર અમલમાં આવ્યા બાદ વિશ્વ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતો હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરીથી તમામ દેશોના જહાજો માટે ખુલ્લો થઈ જશે. જોકે ઈરાને આ દાવા અંગે સાવચેત વલણ અપનાવતાં કહ્યું છે કે વાતચીતમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે, પરંતુ અંતિમ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં હજુ થોડા દિવસો લાગી શકે છે.
શાંતિ કરારની દિશામાં મોટી પ્રગતિ, પરંતુ ઈરાન હજુ સાવચેત
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી વિવિધ મધ્યસ્થી દેશોની મદદથી સતત ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. તાજેતરમાં બંને પક્ષો વચ્ચે તૈયાર કરવામાં આવેલા મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ (MOU)ના ડ્રાફ્ટ પર વ્યાપક સહમતિ સર્જાઈ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. આ જ પૃષ્ઠભૂમિમાં ટ્રમ્પે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર જણાવ્યું કે કરાર હવે અંતિમ તબક્કામાં છે અને રવિવારે તેના પર સહી થઈ શકે છે.
પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન Shehbaz Sharifએ પણ દાવો કર્યો છે કે બંને દેશો શાંતિ કરારની રૂપરેખા પર સહમત થઈ ચૂક્યા છે અને ઇ-સિગ્નેચર પ્રક્રિયાની તૈયારી ચાલી રહી છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે કરાર બાદ ટેકનિકલ સ્તરે વધુ ચર્ચાઓ હાથ ધરવામાં આવશે.
જોકે ઈરાને આ દાવાઓને સંપૂર્ણ રીતે નકારી નથી કાઢ્યા, પરંતુ સમયરેખા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી Abbas Araghchiએ જણાવ્યું છે કે કરારની સંભાવના મજબૂત છે, પરંતુ હજુ પણ કેટલાક મુદ્દાઓમાં ફેરફાર શક્ય છે અને રવિવારે જ હસ્તાક્ષર થશે તેવું માનવું ઉતાવળભર્યું રહેશે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ કેમ છે વિશ્વ માટે એટલો મહત્વનો?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંનો એક છે. પર્શિયન ગલ્ફમાંથી નીકળતા વિશાળ પ્રમાણના કાચા તેલ અને ઊર્જા ઉત્પાદનો આ માર્ગ મારફતે જ વૈશ્વિક બજારો સુધી પહોંચે છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ચાલી રહેલા તણાવના કારણે આ માર્ગ પર જોખમ વધ્યું હતું, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજારોમાં ભારે અનિશ્ચિતતા જોવા મળી હતી.
ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર કરાર થયા બાદ હોર્મુઝ જળમાર્ગ આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજરાની માટે ફરીથી સંપૂર્ણ રીતે ખુલ્લો કરવામાં આવશે. બીજી તરફ ઈરાનનું કહેવું છે કે તે જળમાર્ગ પર પોતાની સાર્વભૌમતા જાળવી રાખવા માંગે છે અને ત્યાંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ટોલ નહીં પરંતુ સેવા શુલ્ક વસૂલવાની વ્યવસ્થા કરી શકે છે.
જો જળમાર્ગ સંપૂર્ણપણે ખુલ્લો થઈ જાય તો વૈશ્વિક તેલ સપ્લાય ચેઇનને મોટી રાહત મળી શકે છે અને ઊર્જા બજારોમાં સ્થિરતા પરત ફરી શકે છે. આ કારણસર વિશ્વભરના રોકાણકારો, વેપારીઓ અને સરકારોની નજર આ સંભવિત કરાર પર કેન્દ્રિત છે.
પરમાણુ કાર્યક્રમ, પ્રતિબંધો અને યુદ્ધ બાદનું સમીકરણ
ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે કરાર હેઠળ અમેરિકા ઈરાનને કોઈ સીધી આર્થિક ચૂકવણી નહીં કરે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે પરિસ્થિતિ સામાન્ય બન્યા બાદ ઈરાનના ઉચ્ચ સ્તરના સંવર્ધિત યુરેનિયમના મુદ્દે ચર્ચા થશે અને તેના નિકાલ માટે પગલાં લેવામાં આવી શકે છે. બીજી તરફ ઈરાનનું કહેવું છે કે તે યુરેનિયમને ચોક્કસ સ્વરૂપમાં જાળવી રાખવા માંગે છે અને આ મુદ્દે આગળના તબક્કામાં ચર્ચા કરવામાં આવશે.
ઈરાની અધિકારીઓનું કહેવું છે કે સંભવિત કરાર બે તબક્કામાં અમલમાં આવી શકે છે. પ્રથમ તબક્કામાં દરિયાઈ અવરોધ, વેપાર અને સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓનો સમાવેશ થશે, જ્યારે બીજા તબક્કામાં પરમાણુ કાર્યક્રમ અને અન્ય વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ શકે છે.
ટ્રમ્પે આ સાથે ચેતવણી પણ આપી છે કે જો ચર્ચાઓ સફળ નહીં થાય તો અમેરિકા પાસે અન્ય વિકલ્પો પણ ઉપલબ્ધ છે, જોકે તેઓ ફરીથી સૈન્ય કાર્યવાહીનો માર્ગ અપનાવવા માંગતા નથી.
ચર્ચાઓ વચ્ચે ફરી વધ્યો સૈન્ય તણાવ
શાંતિ ચર્ચાઓ આગળ વધી રહી હોવા છતાં મેદાનમાં તણાવ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી. અહેવાલો અનુસાર અમેરિકી દળોએ હોર્મુઝ જળમાર્ગ નજીક વેપારી જહાજો માટે જોખમરૂપ બની રહેલા અનેક હુમલાખોર ડ્રોનને તોડી પાડ્યા હતા. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડે જણાવ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માર્ગને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.
આ ઉપરાંત ઓમાન નજીક એક તેલ ટેન્કર પર રોકેટ હુમલાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે, જોકે તેમાં કોઈ જાનહાનિ થઈ નથી. બીજી તરફ દક્ષિણ લેબનોનમાં ઇઝરાયલ અને હિઝબુલ્લાહ વચ્ચે અથડામણો ચાલુ રહેતા પ્રદેશમાં અસ્થિરતા હજુ પણ યથાવત જોવા મળી રહી છે.
