Improved varieties of millet: ખરીફ સિઝનની શરૂઆત સાથે ખેડૂતો હવે એવા પાકોની શોધમાં છે જે ઓછા સમયમાં વધુ ઉત્પાદન આપે અને બજારમાં સારી કિંમત પણ અપાવે. આવી સ્થિતિમાં ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી બાજરીની નવી સુધારેલી જાતો ખેડૂતો માટે મોટો લાભ સાબિત થઈ રહી છે. ખાસ કરીને પાણીની મર્યાદિત ઉપલબ્ધિ અને વધતા હવામાન જોખમ વચ્ચે બાજરી એક વિશ્વસનીય પાક તરીકે ઉભરી રહી છે. પુસા 1801, પુસા 1201 અને પુસા કમ્પોઝિટ 701 જેવી જાતો ટૂંકા ગાળામાં ઊંચી ઉપજ, રોગપ્રતિકારકતા અને વધુ પોષક તત્ત્વો માટે ખેડૂતોમાં ઝડપથી લોકપ્રિય બની રહી છે.
ખરીફ સિઝનમાં બાજરી કેમ બની રહી છે ખેડૂતોની પહેલી પસંદ?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાજરીની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે બાજરી ઓછા પાણીમાં પણ સારું ઉત્પાદન આપે છે અને સુકા તથા ગરમ હવામાનમાં ટકી શકે છે. ગુજરાત, રાજસ્થાન, હરિયાણા અને મધ્યપ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં ખેડૂતો હવે પરંપરાગત પાકોની સાથે બાજરી તરફ પણ વળી રહ્યા છે.
વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ બાજરી માત્ર ઉત્પાદન માટે જ નહીં પરંતુ પોષણ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ પાક છે. તેમાં આયર્ન, ઝીંક અને ફાઇબર વધુ પ્રમાણમાં હોય છે, જેના કારણે શહેરી બજારમાં તેની માંગ વધી રહી છે. સરકાર પણ મિલેટ્સને પ્રોત્સાહન આપી રહી હોવાથી ખેડૂતોને ભવિષ્યમાં વધુ સારા બજારભાવ મળવાની સંભાવના છે.
1. પુસા 1801 હાઇબ્રિડ: સૌથી વધુ ઉપજ આપતી અદ્યતન જાત
પુસા 1801 હાલમાં ઉપલબ્ધ સૌથી અદ્યતન અને વધુ ઉપજ આપતી બાજરીની જાતોમાં ગણાય છે. આ જાત ખાસ કરીને સિંચાઈવાળા વિસ્તારો માટે વિકસાવવામાં આવી છે અને રાષ્ટ્રીય રાજધાની વિસ્તાર સહિત ઉત્તર ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં સફળ સાબિત થઈ રહી છે.
ખેડૂતો આ જાતમાંથી માત્ર 83 દિવસમાં પ્રતિ હેક્ટર 33.3 ક્વિન્ટલ સુધી ઉત્પાદન મેળવી શકે છે. આ ઉપજ પરંપરાગત જાતોની સરખામણીએ ઘણી વધુ માનવામાં આવે છે.
પુસા 1801ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
ડાઉની માઇલ્ડ્યુ સામે ઊંચી પ્રતિકારકતા
બ્લાસ્ટ, સ્મટ અને રસ્ટ જેવા રોગોથી સુરક્ષા
અનાજમાં આયર્ન 70 PPM સુધી
ઝીંકનું પ્રમાણ 57 PPM
વધુ ઉત્પાદન સાથે ઉત્તમ ગુણવત્તા
આ જાત ખાસ કરીને એવા ખેડૂતો માટે લાભદાયક છે જે ઓછી અવધિમાં વધુ નફો મેળવવા માંગે છે. રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધુ હોવાથી દવાના ખર્ચમાં પણ ઘટાડો થાય છે.
2. પુસા 1201 હાઇબ્રિડ: ટૂંકા ગાળામાં વધુ કમાણીનો વિકલ્પ
પુસા 1201 એક વહેલી પાકતી અને ઉચ્ચ ઉપજ આપતી હાઇબ્રિડ જાત છે. આ જાત ખાસ કરીને એવા ખેડૂતો માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે જે એક જ સીઝનમાં બે પાક લેવાની યોજના બનાવે છે.
આ જાત લગભગ 80 દિવસમાં તૈયાર થઈ જાય છે અને પ્રતિ હેક્ટર 28.1 ક્વિન્ટલ સુધી ઉપજ આપી શકે છે. વહેલી લણણીને કારણે ખેડૂતો આગામી રવિ પાક માટે સમયસર જમીન તૈયાર કરી શકે છે.
પુસા 1201ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
ડાઉની માઇલ્ડ્યુ સામે મજબૂત રક્ષણ
બ્લાસ્ટ રોગ સામે સારી પ્રતિકારકતા
આયર્નનું પ્રમાણ 55 PPM
ઝીંક 48 PPM સુધી
વહેલી પાકતી અને વધુ બજારક્ષમ જાત
આ જાત એવા વિસ્તારોમાં વધુ સફળ માનવામાં આવે છે જ્યાં સિંચાઈની સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય અને ખેડૂતો ઝડપી આવક મેળવવા માંગતા હોય.
3. પુસા કમ્પોઝિટ 701: નાના ખેડૂતો માટે શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ
પુસા કમ્પોઝિટ 701 ઉપજ અને પોષણ વચ્ચે સંતુલન ધરાવતી બાજરીની મહત્વપૂર્ણ જાત છે. આ જાત ખાસ કરીને નાના અને મધ્યમ ખેડૂતો માટે વધુ અનુકૂળ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે મર્યાદિત સંસાધનોમાં પણ સારો પાક આપે છે.
ગુજરાત, રાજસ્થાન, હરિયાણા, પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ અને દિલ્હી જેવા રાજ્યોમાં આ જાત સફળતાપૂર્વક ઉગાડી શકાય છે. ખેડૂતોને આ જાતમાંથી લગભગ 80 દિવસમાં પ્રતિ હેક્ટર 23.5 ક્વિન્ટલ સુધી સરેરાશ ઉપજ મળી શકે છે.
પુસા કમ્પોઝિટ 701ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
ડાઉની માઇલ્ડ્યુ સામે મજબૂત પ્રતિકારકતા
આયર્ન 48 PPM સુધી
ઝીંક 41 PPM
ઓછી ખર્ચે સારું ઉત્પાદન
નાના અને મધ્યમ ખેડૂતો માટે યોગ્ય
ખાસ કરીને વરસાદ આધારિત ખેતી કરતા ખેડૂતો માટે આ જાત વધુ વિશ્વસનીય માનવામાં આવે છે.
બાજરીની સુધારેલી જાતોથી ખેડૂતોને શું ફાયદો?
નવી સુધારેલી જાતો માત્ર વધુ ઉપજ જ આપતી નથી, પરંતુ ખેતી ખર્ચમાં પણ ઘટાડો કરે છે. રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધુ હોવાથી જંતુનાશકો અને દવાઓનો ખર્ચ ઓછો થાય છે. સાથે જ, બાજરીની વધતી માંગને કારણે ખેડૂતોને સારો બજારભાવ મળવાની શક્યતા પણ વધી રહી છે.
ખેડૂતો જો યોગ્ય સમય પર વાવણી, સંતુલિત ખાતર વ્યવસ્થા અને સમયસર સિંચાઈ કરે તો આ જાતોમાંથી વધુ ઉત્પાદન મેળવી શકે છે. ખાસ કરીને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં જ્યાં વરસાદ અનિયમિત રહે છે ત્યાં બાજરી એક સુરક્ષિત પાક વિકલ્પ બની રહી છે.
આ પણ વાંચો: બનાસકાંઠામાં આગામી ત્રણ દિવસ ગાજવીજ સાથે વરસાદની આગાહી : તૈયાર પાક પર ખતરો! ખેડૂતોની ચિંતા વધી
ઓછા પાણીમાં સારી ઉપજ આપતા પાકોની જરૂરિયાત
હાલમાં હવામાન પરિવર્તન અને પાણીની અછત ખેડૂતો માટે મોટી સમસ્યા બની રહી છે. આવી સ્થિતિમાં ઓછા પાણીમાં સારી ઉપજ આપતા પાકોની જરૂરિયાત વધી છે. બાજરીની આ નવી જાતો ખેડૂતોને ઓછા સમયમાં વધુ ઉત્પાદન અને સ્થિર આવક આપી શકે છે.
સરકાર પણ મિલેટ્સને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે અને દેશ-વિદેશમાં બાજરી આધારિત ખાદ્યપદાર્થોની માંગ વધી રહી છે. તેથી આગામી વર્ષોમાં બાજરી ઉગાડતા ખેડૂતોને વધુ વ્યાપારી લાભ મળવાની સંભાવના છે.
