Sense Process: ચૂંટણી પહેલાં “સેન્સ લેવાની પ્રક્રિયા” (Sense Process) એ રાજકીય પક્ષો દ્વારા ઉમેદવાર પસંદ કરવા માટે અપનાવવામાં આવતી એક મહત્વપૂર્ણ આંતરિક પ્રક્રિયા છે. ખાસ કરીને ભાજપ જેવી મોટી પાર્ટીઓમાં આ પ્રક્રિયાને ખૂબ જ ગંભીરતાથી લેવામાં આવે છે. ચાલો તેને સરળ ભાષામાં સમજીએ શું છે સેન્સ લેવાની પ્રક્રિયા?
શું હોય છે સેન્સ લેવાની પ્રક્રિયા?
સેન્સ પ્રક્રિયા એટલે પાર્ટી દ્વારા કોઈ વિસ્તાર માટે ઉમેદવાર નક્કી કરતા પહેલા સ્થાનિક કાર્યકરો, નેતાઓ અને સંગઠનના સભ્યો પાસેથી “અભિપ્રાય” લેવાની પદ્ધતિ. અર્થાત્, કોણ ઉમેદવાર બનવો જોઈએ તે ફક્ત ઉપરથી નક્કી થતું નથી, પરંતુ ગ્રાઉન્ડ લેવલના લોકો શું કહે છે તે પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. સેન્સ લેવાની પ્રક્રિયા એટલે એક વાક્યમાં સમજીએ તો ચૂંટણી માટે ઉમેદવારની પસંદગી પ્રક્રિયા. સેન્સ લેવાની પ્રક્રિયામાં મોવડી મંડળ દ્વારા નિમાયેલા નિરીક્ષકો સમક્ષ દાવેદારી કરવાની હોય છે. જેમાં તેમણે પોતે ચૂંટણી લડવા માટે દાવેદારી કેમ કરી રહ્યાં છે તેનું કારણ આપવાનું હોય છે. તેમને ટિકિટ કેમ મળવી જોઈએ તેનું કારણ જણાવવાનું હોય છે. તેઓ બીજા કરતા વિશેષ કેમ છે તે બાબત દર્શાવવાની હોય છે. સાથે જ તેમને ટિકિટ મળવાથી પક્ષને કેવી રીતે લાભ થશે અને તેમની વિનિંગ એબિલિટી કેટલી છે તેનો દાવો પેશ કરવાનો હોય છે.
ઉમેદવારની પસંદગી માટે કેમ સૌથી મહત્ત્વની છે ‘સેન્સ પ્રક્રિયા’?
સેન્સ પ્રક્રિયા એટલે પાર્ટી દ્વારા ઉમેદવારોની પસંદગી પહેલા કાર્યકરો, સ્થાનિક નેતાઓ અને સંગઠનના સભ્યો પાસેથી અભિપ્રાય મેળવવાની પ્રક્રિયા. આ પ્રક્રિયામાં સામાન્ય રીતે ઉમેદવારનું બેકગ્રાઉન્ડ ચેક કરવામાં આવે છે. જેતે વિસ્તારમાં લોકો વચ્ચે ઉમેદવાર કેવી છબિ ધરાવે છે? ઉમેદવારનો ધંધો-વ્યવસાય શું છે? ઉમેદવાર કેટલું ભણેલો છે? ઉમેદવાર કયા સમાજમાંથી આવે છે? જેતે વિસ્તારમાં કયા સમાજનું વર્ચસ્વ છે? શું ઉમેદવાર વિસ્તારની રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ અને પરિસ્થિતિ અનુસાર યોગ્ય છે? આ ઉપરાંત ઉમેદવારની પક્ષ પ્રત્યેની વફાદારી અને તેની ચૂંટણીમાં જીતવાની ક્ષમતા અને શક્યતા સહિત મુદ્દાઓ ચૂંટણી પહેલાંની સેન્સ પ્રક્રિયામાં ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા ભાજપ “ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી” સમજીને ટિકિટ ફાળવે છે, જેથી ચૂંટણીમાં વધુ મજબૂત સ્થિતિ બનાવી શકાય. ભાજપ આ વખતે ઉપર દર્શાવેલાં પેરામિટર્સને ધ્યાને લઈને ટિકિટ આવશે.
આ પ્રક્રિયા કેવી રીતે થાય છે?
સામાન્ય રીતે સેન્સ પ્રક્રિયા નીચે મુજબ ચાલે છે:
1. નિરીક્ષકોની નિમણૂક
પાર્ટી દ્વારા રાજ્ય અથવા જિલ્લા સ્તરે “નિરીક્ષકો” મોકલવામાં આવે છે, જે સંબંધિત વિસ્તારની મુલાકાત લે છે.
2. કાર્યકરો સાથે બેઠક
સ્થાનિક કાર્યકરો, બૂથ લેવલના કાર્યકરો અને આગેવાનો સાથે બેઠક યોજાય છે. તેઓ ખુલીને પોતાના મત આપે છે કે કયો વ્યક્તિ વધુ યોગ્ય છે.
3. દાવેદારોની રજૂઆત
જે લોકો ટિકિટ માંગે છે તેઓ પોતાનું પ્રોફાઈલ, કામ અને લોકપ્રિયતા રજૂ કરે છે.
4. ગુપ્ત પ્રતિસાદ (Feedback)
ઘણા વખત પ્રતિસાદ ગુપ્ત રીતે લેવામાં આવે છે, જેથી કોઈ દબાણ વગર સાચો અભિપ્રાય મળી શકે.
5. રિપોર્ટ તૈયાર થાય છે
નિરીક્ષકો આ તમામ માહિતી એકઠી કરીને પાર્ટી હાઇકમાન્ડને રિપોર્ટ આપે છે.
ઉમેદવાર પસંદ કરતી વખતે શું જોવામાં આવે છે?
સેન્સ પ્રક્રિયામાં નીચેના મુદ્દાઓ ખૂબ મહત્વના હોય છે:
ઉમેદવારની લોકપ્રિયતા
સ્થાનિક સ્તરે કામ અને પ્રભાવ
પાર્ટી પ્રત્યેની વફાદારી
જીતવાની શક્યતા (Winning Ability)
સમાજના વિવિધ વર્ગોમાં સ્વીકાર્યતા
સેન્સ પ્રક્રિયાના ફાયદા શું છે?
આ પ્રક્રિયા પક્ષ માટે ઘણી રીતે ફાયદાકારક બને છે:
યોગ્ય અને મજબૂત ઉમેદવાર પસંદ થાય છે
કાર્યકરોમાં વિશ્વાસ વધે છે
આંતરિક અસંતોષ ઓછો થાય છે
ચૂંટણી જીતવાની સંભાવના વધે છે
શું કોઈ નુકસાન પણ થઈ શકે?
હા, કેટલીક વખત સમસ્યાઓ પણ ઉભી થાય છે:
ટિકિટ ન મળતા અસંતોષ ફેલાઈ શકે
બળવો અથવા બગાવત થઈ શકે
આંતરિક જૂથવાદ વધે
સરળ શબ્દોમાં સમજીએ
આ પણ ખાસ વાંચોઃ 'ભાજપમાં સેટિંગ હોય તો ટિકિટનું કંઈક કરો', જાણો કોને મળશે પહેલો ચાન્સ : મૂરતિયા શોધવા મથામણ શરૂ! ભાજપે શરૂ કરી ઉમેદવાર પસંદગી પ્રક્રિયા
શું અસર પડશે આ સેન્સ પ્રક્રિયાની?
રાજ્ય ચૂંટણી પંચ દ્વારા સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓની તારીખો જાહેર કરતાની સાથે રાજકીય પક્ષો વિવિધ બેઠકો માટે મૂરતિયાઓની શોધમાં લાગી ગયા છે. ત્યારે ભાજપ દ્વારા પણ ઉમેદવારોની પસંદગીની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી છે. ભાજપ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી સેન્સ પ્રક્રિયા માત્ર ઉમેદવાર પસંદગી પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે એક વ્યૂહાત્મક રાજકીય પગલું છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા પાર્ટી સ્થાનિક સ્તરે કાર્યકરો અને નેતાઓના અભિપ્રાય મેળવીને યોગ્ય ઉમેદવાર પસંદ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. જો આ પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવે, તો તેના ઘણા સકારાત્મક પ્રભાવ જોવા મળી શકે છે. યોગ્ય ઉમેદવાર પસંદ થવાથી ચૂંટણીમાં જીતવાની શક્યતા વધે છે. સાથે જ, કાર્યકરોમાં વિશ્વાસ વધે છે અને સંગઠન વધુ મજબૂત બને છે. આ ઉપરાંત, યોગ્ય સંકલનથી આંતરિક વિવાદો પણ ઘટાડવામાં મદદ મળે છે. પરંતુ બીજી તરફ, જો ટિકિટ વિતરણમાં અસંતોષ ઊભો થાય તો આંતરિક બળવો અથવા અસંતોષની સ્થિતિ પણ સર્જાઈ શકે છે. આવી પરિસ્થિતિ ચૂંટણી પરિણામોને અસર કરી શકે છે અને પક્ષ માટે પડકાર ઊભો કરી શકે છે.
સેન્સ પ્રક્રિયા એટલે “જમીન પરથી સાચી માહિતી મેળવીને યોગ્ય ઉમેદવાર પસંદ કરવાની રીત”. આ કારણે જ આજકાલ લગભગ તમામ મોટી પાર્ટીઓ ચૂંટણી પહેલાં આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરે છે, જેથી જીતવાની શક્યતા વધુ મજબૂત બને. જો તમને પણ ભાજપમાંથી કોર્પોરેટર બનવું હોય, તો આ પ્રક્રિયામાં તમારું ગ્રાઉન્ડ લેવલ કામ, લોકપ્રિયતા અને કાર્યકરો સાથેનો જોડાણ ખૂબ મહત્વનું બને છે.
