Child Safety Education in Schools: દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં એક મહત્વપૂર્ણ અને લાંબા સમયથી ચર્ચાતો વિષય હવે અમલીકરણ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને જાણ કરી છે કે દેશભરની શાળાઓમાં બાળકો અને કિશોરો માટે જીવન કૌશલ્ય, શારીરિક જાગૃતિ અને બાળ સુરક્ષા આધારિત શિક્ષણને અભ્યાસક્રમનો ભાગ બનાવવા માટેની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. કોર્ટની મંજૂરી મળ્યા બાદ આ અભ્યાસક્રમને તબક્કાવાર રીતે અમલમાં મૂકવાની યોજના છે. આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ બાળકોને પોતાના શરીર વિશે યોગ્ય સમજ, સારા અને ખરાબ સ્પર્શની ઓળખ, શારીરિક વિકાસ, બાળ શોષણથી બચાવ અને જવાબદાર વર્તન અંગે વૈજ્ઞાનિક અને ઉંમરાનુરૂપ માર્ગદર્શન આપવાનો છે. ભારતમાં લાંબા સમયથી આવા વિષયો અંગે ખુલ્લી ચર્ચા કરવામાં સંકોચ જોવા મળતો રહ્યો છે. જોકે, બાળ શોષણના વધતા કેસો, પોક્સો (POCSO) કાયદા હેઠળ નોંધાતા વિવાદો અને ડિજિટલ યુગમાં બાળકોને વિવિધ માધ્યમોથી મળતી માહિતી વચ્ચે હવે શાળા સ્તરે યોગ્ય અને વૈજ્ઞાનિક માર્ગદર્શન આપવાની જરૂરિયાત વધુ મજબૂત બની છે. સરકારના આ અભિગમને બાળ સુરક્ષા અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારે શું જણાવ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી એક મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર તરફથી એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટીએ જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ના અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવનની બેન્ચ સમક્ષ જણાવ્યું કે દેશભરની શાળાઓમાં જીવન કૌશલ્ય અને શારીરિક જાગૃતિ આધારિત શિક્ષણ શરૂ કરવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોર્ટની મંજૂરી મળ્યા બાદ તેનો અમલ કરવામાં આવશે. આ મુદ્દો ત્યારે ચર્ચામાં આવ્યો જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે પોક્સો કાયદાના અમલીકરણ દરમિયાન કિશોરોના પરસ્પર સંમતિ આધારિત સંબંધોના કેટલાક કેસોમાં કાયદાના સંભવિત દુરુપયોગ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
POCSO કાયદાના દુરુપયોગ અંગે કોર્ટે વ્યક્ત કરી ચિંતા
સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એવા ઘણા કેસો સામે આવ્યા છે જેમાં 16થી 18 વર્ષની વયના કિશોરો પરસ્પર સંમતિથી સંબંધમાં આવ્યા બાદ ઘર છોડી દે છે. ત્યારબાદ પરિવારજનો સામાજિક પ્રતિષ્ઠા અથવા કથિત સન્માનના નામે પોક્સો કાયદા હેઠળ ગુનાહિત ફરિયાદ નોંધાવે છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે, આવા સંજોગોમાં કિશોરોના ગોપનીયતા અને વ્યક્તિગત અધિકારોનું પણ રક્ષણ થવું જરૂરી છે. આ મુદ્દાની વ્યાપક સમીક્ષા માટે કેન્દ્ર સરકારે નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરી હતી.
26 સભ્યોની સમિતિએ શું ભલામણ કરી?
મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયના અધિક સચિવના અધ્યક્ષપદ હેઠળ રચાયેલી 26 સભ્યોની સમિતિએ પોતાના અહેવાલમાં શાળાના અભ્યાસક્રમમાં બાળ સુરક્ષા, શારીરિક જાગૃતિ, સારા અને ખરાબ સ્પર્શની સમજ, શારીરિક અને માનસિક વિકાસ, વ્યક્તિગત સીમાઓ તથા શોષણથી બચવાના ઉપાયો જેવા વિષયોનો સમાવેશ કરવાની ભલામણ કરી છે. સમિતિના મતે બાળકોને તેમની ઉંમરને અનુરૂપ યોગ્ય માહિતી આપવાથી તેઓ વધુ જાગૃત અને સુરક્ષિત બની શકે છે.
NCERT તૈયાર કરશે અભ્યાસક્રમ
સમિતિએ ભલામણ કરી છે કે આ સમગ્ર અભ્યાસક્રમ NCERT દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે અને તેને નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020)ના માળખા મુજબ વિકસાવવામાં આવે. અભ્યાસક્રમમાં વિદ્યાર્થીઓની ઉંમર અનુસાર વિષયવસ્તુ તૈયાર કરવામાં આવશે. તેમાં બાળકોને પોતાના શરીર અંગે સમજણ, વ્યક્તિગત સીમાઓનું મહત્વ, સંમતિનો અર્થ, શોષણથી બચવાના ઉપાયો અને જવાબદાર વર્તન અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે.
પ્રાથમિક ધોરણથી જ શિક્ષણ શરૂ કરવાની ભલામણ
સમિતિએ સૂચવ્યું છે કે, આ પ્રકારનું શિક્ષણ પ્રાથમિક શાળા સ્તરથી જ શરૂ કરવું જોઈએ. તેના માટે વિશેષ તાલીમ પ્રાપ્ત શિક્ષકોની નિમણૂક કરવાની પણ ભલામણ કરવામાં આવી છે. અહેવાલ મુજબ, દર અઠવાડિયે બે વખત 20 મિનિટના ફરજિયાત વર્ગો યોજવામાં આવે જેથી વિદ્યાર્થીઓને સરળ ભાષામાં અને તેમની ઉંમરને અનુરૂપ માહિતી આપવામાં આવી શકે.
બાળ સુરક્ષા અને જાગૃતિ પર રહેશે મુખ્ય ભાર
શિક્ષણ નિષ્ણાતોના મતે, આવા અભ્યાસક્રમનો હેતુ માત્ર શારીરિક વિકાસ વિશે માહિતી આપવાનો નથી, પરંતુ બાળકો અને કિશોરોમાં આત્મજાગૃતિ, સાયબર સુરક્ષા, શોષણથી બચવાના ઉપાયો, સંમતિનું મહત્વ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને જવાબદાર સામાજિક વર્તન અંગે વૈજ્ઞાનિક સમજ વિકસાવવાનો છે. જો સુપ્રીમ કોર્ટ સરકારના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપે છે, તો આગામી સમયમાં દેશભરની શાળાઓમાં જીવન કૌશલ્ય અને શારીરિક જાગૃતિ આધારિત શિક્ષણનો સમાવેશ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ સુધારા તરીકે સાબિત થઈ શકે છે. બાળ સુરક્ષા, જાગૃતિ અને જવાબદાર સમાજના નિર્માણ તરફ આ પહેલને એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
