ભારતના વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકરે ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ભારતનું વલણ સ્પષ્ટ અને મજબૂત રીતે રજૂ કર્યું છે. ફિનલેન્ડમાં આયોજિત એક પ્રતિષ્ઠિત વૈશ્વિક સંવાદ કાર્યક્રમ દરમિયાન તેમણે રશિયાથી તેલ ખરીદવાના ભારતના નિર્ણયનો ખુલ્લેઆમ બચાવ કર્યો હતો. સાથે જ યુરોપિયન દેશો અને પશ્ચિમી વિશ્વની નીતિઓમાં રહેલા વિરોધાભાસો તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું.
ફિનલેન્ડમાં યોજાયેલા "કુલ્તારાંતા ટોક્સ" કાર્યક્રમમાં જયશંકર "ઉભરતી શક્તિઓ અને નવી ભૂરાજકીય સ્પર્ધા" વિષય પર ચર્ચામાં ભાગ લઈ રહ્યા હતા. આ દરમિયાન એક પત્રકારે ભારતની રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પ્રત્યેની નીતિ અંગે સવાલ પૂછતા કહ્યું કે ભારત રશિયા પ્રત્યે વધુ સહાનુભૂતિ દાખવી રહ્યું છે અને રશિયન તેલ ખરીદવામાં પણ વિશેષ રસ બતાવી રહ્યું છે.
આ સવાલના જવાબમાં જયશંકરે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે ભારતના તમામ નિર્ણયો દેશના રાષ્ટ્રીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવે છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ભારત કોઈ પણ દેશના દબાણમાં આવીને નહીં પરંતુ પોતાની જરૂરિયાતો અને પરિસ્થિતિઓના આધારે નિર્ણયો લે છે.
રશિયન તેલ ખરીદવાનો નિર્ણય કેમ લેવાયો?
જયશંકરે સમજાવ્યું કે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ભારે અસ્થિરતા સર્જાઈ હતી. તે સમયે યુરોપિયન દેશોએ મધ્ય પૂર્વમાંથી મોટા પ્રમાણમાં તેલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેના કારણે ભારત માટે પરંપરાગત સપ્લાય ચેઇનમાં દબાણ ઊભું થયું હતું.
તેમણે જણાવ્યું કે ભારત હંમેશા કિંમત અને ઉપલબ્ધતાના આધારે તેલ ખરીદે છે. જ્યારે વૈશ્વિક બજારમાં રશિયન તેલ વધુ ઉપલબ્ધ અને સ્પર્ધાત્મક કિંમતે મળતું હતું ત્યારે ભારતે પોતાના આર્થિક હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને તેલની ખરીદી કરી હતી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર તે સમયે અમેરિકાએ પણ ભારતને વૈશ્વિક તેલ બજારમાં સ્થિરતા જળવાઈ રહે તે માટે રશિયન તેલ ખરીદવાની સલાહ આપી હતી.
જયશંકરે કહ્યું કે ઊર્જા સુરક્ષા કોઈપણ દેશ માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે અને ભારત જેવા વિશાળ અર્થતંત્ર માટે સસ્તું અને સતત ઉપલબ્ધ ઊર્જા સ્ત્રોત સુનિશ્ચિત કરવું અનિવાર્ય છે. આવા નિર્ણયો માત્ર રાજકીય નહીં પરંતુ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતો પર આધારિત હોય છે.
આ પણ વાંચો: કોણ છે IFS ડૉ. સત્યાંજલ પાંડે? : જે પાકિસ્તાનમાં ભારતના નવા કાર્યકારી ઉચ્ચાયુક્ત બનશે
પશ્ચિમની નીતિઓમાં વિરોધાભાસનો મુદ્દો
ભારતના વિદેશ મંત્રીએ પશ્ચિમી દેશોની પ્રતિબંધ નીતિઓ અને તેમની નૈતિક દલીલો અંગે પણ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું કે વૈશ્વિક વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા અને ભૂરાજકીય પડકારો જેવા જટિલ મુદ્દાઓને માત્ર પસંદગીના નૈતિક દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવી શકે નહીં. તેમના મતે ઘણા દેશો પોતાની જરૂરિયાતો માટે વ્યવહારિક નિર્ણયો લે છે, પરંતુ જ્યારે ભારત એ જ કરે છે ત્યારે તેની ટીકા કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારનો અભિગમ વૈશ્વિક સ્તરે સમાનતા અને ન્યાયના સિદ્ધાંતોને અનુરૂપ નથી.
યુરોપને દેખાડ્યો અરીસો
ચર્ચા દરમિયાન જયશંકરે સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ નિવેદન ત્યારે આપ્યું જ્યારે તેમણે યુરોપિયન દેશોને સુરક્ષા અને હથિયારોના મુદ્દે સીધો સવાલ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે આજ સુધી કોઈ પણ યુરોપિયન દેશ પર ભારત દ્વારા બનાવાયેલા હથિયારોનો ઉપયોગ કરીને હુમલો કરવામાં આવ્યો નથી. તેમણે ઉમેર્યું કે તેઓ ઈચ્છે છે કે ભારત વિરુદ્ધ ઉપયોગમાં લેવાતા યુરોપિયન હથિયારો વિશે પણ આ જ વાત કહી શકતા હોત. આ નિવેદન દ્વારા તેમણે વર્ષોથી ભારતની સુરક્ષા ચિંતાઓને ઉજાગર કરી હતી.
જ્યારે પત્રકારે આ નિવેદન અંગે વધુ સ્પષ્ટતા માગી ત્યારે જયશંકરે જણાવ્યું કે યુરોપિયન દેશો એવા દેશોને હથિયારો વેચતા રહ્યા છે, જેઓનો ઉપયોગ ભારત વિરુદ્ધ કરવામાં આવ્યો છે. આ માત્ર તાજેતરની બાબત નથી, પરંતુ લાંબા સમયથી ચાલતી આવેલી હકીકત છે.
ભારતની વિદેશ નીતિનો સ્પષ્ટ સંદેશ
જયશંકરના નિવેદનોને ભારતની સ્વતંત્ર અને રાષ્ટ્રીય હિત આધારિત વિદેશ નીતિના પ્રતિબિંબ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે વૈશ્વિક મંચો પર પોતાની સ્થિતિ વધુ આત્મવિશ્વાસ સાથે રજૂ કરી છે અને પશ્ચિમ તેમજ પૂર્વ બંને સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ભારત એક તરફ અમેરિકા, યુરોપ અને અન્ય પશ્ચિમી દેશો સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી મજબૂત બનાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ રશિયા જેવા પરંપરાગત મિત્ર દેશો સાથેના સંબંધો પણ જાળવી રાખી રહ્યું છે. આ જ કારણ છે કે ભારત પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા, આર્થિક વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપતી નીતિઓ પર અડગ રહે છે.
ફિનલેન્ડમાં આપેલા જયશંકરના નિવેદનોએ ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક મંચ પર પોતાના હિતો અંગે કોઈ સંકોચ વિના સ્પષ્ટ અને મજબૂત અવાજ ઉઠાવી રહ્યું છે. તેમના આ નિવેદનો માત્ર રશિયન તેલ ખરીદીના મુદ્દા પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન વચ્ચે ભારતની નવી રાજદ્વારી દિશાનો પણ સંકેત આપે છે.
