ભારતીય ઉપખંડમાં ઝડપથી બદલાઈ રહેલા સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સમીકરણોની વચ્ચે રશિયાએ ભારતને એક મહત્વપૂર્ણ રક્ષણાત્મક પ્રસ્તાવ આપ્યો છે. રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને ભારતને વિશ્વના સૌથી અદ્યતન સ્ટેલ્થ લડાકુ વિમાનોમાં ગણાતા સુખોઇ Su-57 ફાઇટર જેટ માટે ખુલ્લી ઓફર આપી છે. માત્ર વિમાનોની ખરીદી જ નહીં, પરંતુ સંયુક્ત વિકાસ, ભારતમાં ઉત્પાદન અને અગત્યની ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર સુધીની તૈયારી દર્શાવીને રશિયાએ ભારત સાથેના પોતાના લાંબા ગાળાના રક્ષણાત્મક સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવાનો સંકેત આપ્યો છે.
આ પ્રસ્તાવ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચેની સૈન્ય ભાગીદારી વધુ ગાઢ બનતી જોવા મળી રહી છે. અહેવાલો અનુસાર પાકિસ્તાન ટૂંક સમયમાં ચીનના શેનયાંગ J-35AE સ્ટેલ્થ ફાઇટર જેટ મેળવવા તરફ આગળ વધી શકે છે. જો આવું બને તો દક્ષિણ એશિયાના હવાઈ શક્તિના સંતુલન પર તેની અસર પડી શકે છે. આ સંભાવનાએ ભારતના સુરક્ષા વર્તુળોમાં નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે.
હાલની સ્થિતિમાં ભારતીય વાયુસેનાના કાફલામાં પાંચમી પેઢીનું સંપૂર્ણ સ્ટેલ્થ લડાકુ વિમાન સામેલ નથી. ભારત પોતાનો સ્વદેશી એડવાન્સ્ડ મીડિયમ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (AMCA) પ્રોજેક્ટ વિકસાવી રહ્યું છે, પરંતુ આ પ્રોજેક્ટ હજુ વિકાસના તબક્કામાં છે. નિષ્ણાતોના મતે AMCA આગામી દાયકાના મધ્ય ભાગ પહેલાં સંપૂર્ણ ઓપરેશનલ બને તેવી શક્યતા ઓછી છે. પરિણામે ભારતીય વાયુસેનાને તાત્કાલિક જરૂરિયાતો માટે વૈકલ્પિક વિકલ્પો પર વિચારવું પડી રહ્યું છે.
પુતિનનું નિવેદન અને રશિયાની તૈયારી
આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા સાથેની વાતચીત દરમિયાન વ્લાદિમીર પુતિને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે રશિયા ભારતને Su-57 સપ્લાય કરવા તેમજ તેનું સંયુક્ત ઉત્પાદન કરવા માટે તૈયાર છે. તેમણે કહ્યું કે આ બાબતમાં રશિયાને કોઈ મર્યાદા કે અડચણ નથી. રશિયાની આ ઓફર માત્ર વ્યાપારી સોદો નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના વિસ્તરણ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે.
રક્ષણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફરની ઓફર આ પ્રસ્તાવનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પશ્ચિમી દેશો ઘણી વખત આધુનિક હથિયાર પ્રણાલીઓની વેચાણ વખતે ટેક્નોલોજી શેરિંગ અને સોફ્ટવેર એક્સેસ પર નિયંત્રણ રાખે છે. તેના મુકાબલે રશિયા વધુ લવચીક અભિગમ અપનાવી રહ્યો હોવાનું દર્શાવવા માંગે છે.
આ પણ વાંચો: તમાકુ પછી હવે મીટની જાહેરાતો પર લાગ્યો પ્રતિબંધ! : ભારત સહિત દુનિયાના 50થી વધુ શહેરોએ લીધો ઐતિહાસિક નિર્ણય
FGFA પ્રોજેક્ટનો જૂનો અનુભવ
ભારત અને રશિયા વચ્ચે પાંચમી પેઢીના લડાકુ વિમાન અંગે સહકારનો વિચાર નવો નથી. વર્ષ 2018માં બંને દેશોએ FGFA (Fifth Generation Fighter Aircraft) પ્રોજેક્ટ પર ચર્ચા કરી હતી. તે સમયે ભારતે સ્ટેલ્થ ક્ષમતા, ખર્ચ અને ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફરના કેટલાક મુદ્દાઓને લઈને અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો અને અંતે પ્રોજેક્ટમાંથી અલગ થવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
હવે રશિયા ફરી એકવાર એ જ દિશામાં આગળ વધવા તૈયાર હોવાનું જણાઈ રહ્યું છે. પુતિનના નિવેદનથી સંકેત મળે છે કે અગાઉના વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓનું સમાધાન શોધવાની કોશિશ થઈ શકે છે. જોકે અંતિમ નિર્ણય ભારતની રક્ષણ નીતિ, ટેક્નિકલ મૂલ્યાંકન અને વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતો પર આધારિત રહેશે.
આ પણ વાંચો: ચોરીના ઇંધણનો કાળો કારોબાર પડ્યો ભારે : ટેન્કરોમાં બ્લાસ્ટ થતા મચી અફરાતફરી, 2,000થી વધુ લોકોનું સ્થળાંતર
F-35 સામે Su-57ની ચર્ચા
ભારત માટે પાંચમી પેઢીના લડાકુ વિમાનની પસંદગીમાં અમેરિકન F-35 અને રશિયન Su-57 બંને ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. અગાઉ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અમેરિકાની મુલાકાત દરમિયાન ભારતને F-35 ઓફર કરવાની તૈયારી દર્શાવી હતી.
F-35ને વિશ્વના સૌથી અદ્યતન સ્ટેલ્થ વિમાનોમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે, જ્યારે Su-57 પોતાની ગતિ, મેન્યુવરેબિલિટી અને બહુવિધ યુદ્ધ ક્ષમતાઓ માટે ઓળખાય છે. બંને વિમાનોની ટેક્નિકલ વિશેષતાઓ અલગ છે અને ભારત માટે પસંદગી માત્ર ટેક્નોલોજી નહીં પરંતુ વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા, જાળવણી ખર્ચ, સ્થાનિક ઉત્પાદન અને ભવિષ્યના સહકાર જેવા પરિબળો પર પણ આધારિત રહેશે.
આ પણ વાંચો: મુસાફરો ચઢે તે પહેલાં જ ડ્રીમલાઈનરનું નોઝ ગિયર અચાનક તૂટ્યું : કેટલાક કર્મચારીઓ થયા ઈજાગ્રસ્ત
બદલાતી યુદ્ધની પરિસ્થિતિ
તાજેતરના વૈશ્વિક સંઘર્ષોએ હવાઈ યુદ્ધની પ્રકૃતિમાં મોટા ફેરફારો દર્શાવ્યા છે. આધુનિક એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ અને રડાર ટેક્નોલોજીના યુગમાં સ્ટેલ્થ ક્ષમતા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. શત્રુના રડારથી બચીને ઊંડા વિસ્તારમાં હુમલો કરવાની ક્ષમતા હવે હવાઈ શક્તિનું મુખ્ય માપદંડ માનવામાં આવે છે.
ભારત માટે આગામી વર્ષોમાં વાયુસેનાની ક્ષમતાઓમાં વધારો કરવો વ્યૂહાત્મક રીતે જરૂરી ગણાય છે. ચીન અને પાકિસ્તાન બંને તરફથી ઉભા થતા પડકારોને ધ્યાનમાં રાખતા ભારત લાંબા ગાળાની સુરક્ષા જરૂરિયાતોને અનુરૂપ નિર્ણય લેવાની તૈયારીમાં છે.
રશિયાની નવી ઓફરે આ ચર્ચાને વધુ ગતિ આપી છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ભારત પોતાના સ્વદેશી AMCA કાર્યક્રમને પ્રાથમિકતા આપે છે કે પછી મધ્યવર્તી ઉકેલ તરીકે કોઈ વિદેશી પાંચમી પેઢીના ફાઇટર જેટ તરફ આગળ વધે છે. હાલમાં તો પુતિનનો પ્રસ્તાવ દક્ષિણ એશિયાના રક્ષણાત્મક અને વ્યૂહાત્મક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે.
