બજેટ સત્ર 2026ની શરૂઆત ભલે રાષ્ટ્રપતિના અભિભાષણથી થઈ હોય, પરંતુ પ્રથમ દિવસથી જ લોકસભા અને રાજ્યસભામાં ભારે ગરમાવો જોવા મળ્યો છે. સંસદની કાર્યવાહીમાં અવરોધ ઊભો કરવો, સતત વાતચીત કરવી કે સૂત્રોચ્ચાર કરવા તે લોકશાહીના મંદિરની ગરિમા વિરુદ્ધ માનવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય નાગરિકોને એ પ્રશ્ન થતો હોય છે કે જે સાંસદો ગૃહના શિસ્તનો ભંગ કરે છે તેમની સામે કેવા પ્રકારના દંડાત્મક પગલાં લેવામાં આવતા હોય છે.
પીઠાસીન અધિકારી પાસે હોય છે વિશેષ સત્તા
ગૃહનું સંચાલન સુચારૂ રીતે ચાલે તે માટે લોકસભામાં Speaker અને રાજ્યસભામાં Chairman પાસે સર્વોચ્ચ સત્તા હોય છે. જો કોઈ સભ્ય કાર્યવાહી દરમિયાન સતત વાતો કરીને ખલેલ પહોંચાડે અથવા અધ્યક્ષના આદેશનું ઉલ્લંઘન કરે, તો તેમને પ્રથમ ચેતવણી આપવામાં આવે છે. તેમ છતાં જો સભ્યનું વર્તન ન સુધરે, તો તેમને તે દિવસ પૂરતા ગૃહની બહાર જવાનો આદેશ આપી શકાય છે. સંસદીય ભાષામાં તેને Misconduct ગણવામાં આવે છે અને આ મામલે પીઠાસીન અધિકારી શિસ્તભંગના પગલાં લઈ શકે છે.
સંસદમાંથી સસ્પેન્ડ થવાની જોગવાઈ
જ્યારે કોઈ સાંસદ વારંવાર ગૃહની મર્યાદા ઓળંગે અથવા કામકાજ અટકાવવાનો પ્રયાસ કરે, ત્યારે તેમને સસ્પેન્ડ (નિલંબિત) કરવાની સૌથી કડક સજાની જોગવાઈ છે. આ સજાના કેટલાક મુખ્ય પાસાં નીચે મુજબ છે:
નિલંબનનો સમયગાળો: સામાન્ય રીતે સાંસદને ચાલુ સત્રના બાકીના દિવસો માટે સસ્પેન્ડ કરવામાં આવે છે.
અધિકારો પર કાપ: સસ્પેન્ડ થયેલા સભ્ય ગૃહની કાર્યવાહીમાં બેસી શકતા નથી, પ્રશ્નો પૂછી શકતા નથી કે સંસદીય સમિતિની બેઠકોમાં ભાગ લઈ શકતા નથી.
પ્રક્રિયા: સસ્પેન્ડ કરવાનો અંતિમ નિર્ણય માત્ર સભાપતિ લેતા નથી, પરંતુ સંસદીય કાર્ય મંત્રી દ્વારા આ અંગે પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવે છે અને ગૃહની બહુમતીથી તેના પર મહોર મારવામાં આવે છે.
Privilege Motion અને સમિતિની તપાસ
જો કોઈ સાંસદનું કૃત્ય ગૃહની ગરિમાને ભારે ઠેસ પહોંચાડનારું હોય, તો તેમની સામે Privilege Motion એટલે કે વિશ્રેશાધિકાર ભંગની કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે. આવા કિસ્સાઓમાં સમગ્ર મામલો Privilege Committee પાસે જાય છે. આ સમિતિ તપાસ કર્યા બાદ પોતાનો રિપોર્ટ આપે છે, જેના આધારે જે-તે સાંસદને સજા આપવી કે નહીં તે સદન નક્કી કરે છે. આમ, સંસદમાં શિસ્ત જાળવવી એ દરેક સભ્યની નૈતિક અને કાનૂની જવાબદારી છે.
