દેશની અદાલતોમાં ન્યાય આપનારા જજ કયા સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવે છે, તે મુદ્દો લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહ્યો છે. હવે પહેલીવાર સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા અધિકૃત આંકડાઓએ આ ચિત્ર સ્પષ્ટ કર્યું છે. કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે રાજ્યસભામાં જિલ્લા અને નીચલી અદાલતોમાં જજોના પ્રતિનિધિત્વ અંગે મહત્વની માહિતી શેર કરી છે. આ આંકડાઓ મુજબ, નીચલી અદાલતોમાં અનામત વર્ગોની ભાગીદારી નોંધપાત્ર સ્તરે પહોંચી છે.
નીચલી અદાલતોમાં 46% પ્રતિનિધિત્વ
કાયદા મંત્રી દ્વારા જાહેર કરાયેલા ડેટા અનુસાર, દેશના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની જિલ્લા અને તાબાની અદાલતોમાં કુલ 20,833 જજ કાર્યરત છે. જેમાંથી 9,534 જજ અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) માંથી આવે છે. એટલે કે, નીચલી ન્યાયપાલિકામાં આ વર્ગોની ભાગીદારી આશરે 46% જેટલી છે.
તમિલનાડુ દેશમાં પ્રથમ ક્રમે
સામાજિક વિવિધતાની દ્રષ્ટિએ તમિલનાડુએ સમગ્ર દેશમાં એક અનોખો રેકોર્ડ સ્થાપિત કર્યો છે.
તમિલનાડુ: અહીં નીચલી અદાલતોમાં કુલ 1,234 જજોમાંથી 1,205 જજ એટલે કે આશરે 97.6% જજ SC, ST અને OBC વર્ગના છે.
મેઘાલય: પૂર્વોત્તર રાજ્ય મેઘાલયમાં આ આંકડો 95% છે, જે રાજ્યના આદિવાસી માળખાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
કર્ણાટક અને પુડુચેરી: કર્ણાટકમાં 88% થી વધુ અને પુડુચેરીમાં 88.5% જજ અનામત વર્ગોમાંથી આવે છે.
ગુજરાત અને દિલ્હીની સ્થિતિ
કેટલાક રાજ્યોમાં આ પ્રતિનિધિત્વ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા ઓછું જોવા મળ્યું છે:
દિલ્હી: અહીં 837 જજોમાંથી માત્ર 108 જજ (લગભગ 13%) આ વર્ગોમાંથી છે.
ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશ: આ રાજ્યોમાં અનામત વર્ગના જજોનું પ્રમાણ આશરે 29% છે.
હરિયાણા: હરિયાણામાં આ આંકડો 31% જેટલો નોંધાયો છે.
હિન્દી પટ્ટાના રાજ્યોનું ચિત્ર
ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં પ્રતિનિધિત્વ સંતુલિત જણાતું હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે:
ઉત્તર પ્રદેશ: અહીં કુલ 2,640 જજોમાંથી 1,414 જજ એટલે કે 54% અનામત વર્ગના છે.
મધ્ય પ્રદેશ: આશરે 49% પ્રતિનિધિત્વ નોંધાયું છે.
રાજસ્થાન: અહીં આશરે 45% જજ આ સમુદાયોમાંથી આવે છે.
Supreme Court અને High Court માં સ્થિતિ કેમ અલગ?
કાયદા મંત્રીએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે બંધારણમાં સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના જજોની નિમણૂક માટે કોઈપણ પ્રકારના જ્ઞાતિ આધારિત આરક્ષણની જોગવાઈ નથી. જોકે, 2018 થી એક નવી વ્યવસ્થા શરૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં હાઈકોર્ટના જજ માટે ભલામણ કરાયેલા ઉમેદવારોએ પોતાની સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિની વિગત આપવી પડે છે.
2018 પછીની નિમણૂકો: હાઈકોર્ટમાં નિયુક્ત થયેલા 847 જજોમાંથી 33 SC, 17 ST અને 104 OBC વર્ગના છે.
મહિલા પ્રતિનિધિત્વ: આ સમયગાળા દરમિયાન 130 મહિલાઓની હાઈકોર્ટના જજ તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી છે, જે એક હકારાત્મક બાબત છે.
આ આંકડાઓ સૂચવે છે કે ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં ધીમે ધીમે સામાજિક વિવિધતા અને સર્વસમાવેશકતા વધી રહી છે.
