RBI : આજના આધુનિક અને ડિજિટલ યુગમાં ઓનલાઇન પેમેન્ટ આપણી જિંદગીનો એક ખૂબ જ મહત્વનો ભાગ બની ગયું છે. શાકભાજી ખરીદવાથી લઈને મોટા બિઝનેસ ટ્રાન્ઝેક્શન સુધીની તમામ વસ્તુઓ અત્યારે ડિજિટલ માધ્યમથી ચપટી વગાડતા જ થઈ જાય છે. પરંતુ આ સુવિધાની સાથે-સાથે ઓનલાઇન છેતરપિંડી અને સાયબર ક્રાઇમના કેસો પણ ખૂબ જ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યા છે. આ પ્રકારના ઓનલાઇન ફ્રોડ અને કૌભાંડોને રોકવા માટે દેશની સર્વોચ્ચ બેંક એટલે કે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એક મોટું અને કડક પગલું ભરવાની તૈયારી કરી રહી છે. RBIએ એક એવો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે, જો કોઈ ગ્રાહક 10,000 રૂપિયાથી વધુની રકમ ઓનલાઇન ટ્રાન્સફર કરશે, તો તે પેમેન્ટ તરત જ પૂર્ણ થવાને બદલે 1 કલાક જેટલો સમય લઈ શકે છે. આ નવો નિયમ ડિજિટલ વ્યવહારોને વધુ સુરક્ષિત બનાવવા અને ગ્રાહકોના કષ્ટપાર્જિત નાણાંને સાયબર ઠગોથી બચાવવા માટે લાવવામાં આવી રહ્યો છે.
નવા નિયમ પાછળનો મુખ્ય હેતુ
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દ્વારા હાલમાં જારી કરાયેલા એક ચર્ચા પત્રમાં આ નવા નિયમની રૂપરેખા આપવામાં આવી છે. આ પ્રસ્તાવ મુજબ, જ્યારે પણ કોઈ વ્યક્તિગત ગ્રાહક, પ્રોપ્રાઈટર (ધંધાનો માલિક) અથવા કોઈ ભાગીદારી પેઢી (પાર્ટનરશિપ ફર્મ) ઓનલાઇન માધ્યમથી 10,000 રૂપિયાથી વધુની ડિજિટલ ચુકવણી શરૂ કરે છે, ત્યારે વ્યવહારને આખરી ઓપ આપતા પહેલા સિસ્ટમમાં 1 કલાકનો ફરજિયાત વિરામ એટલે કે સમયગાળો ઉમેરવામાં આવશે. ખાસ વાત એ છે કે, આ વિલંબ ફક્ત પૈસા મોકલનાર વ્યક્તિના છેડે જ લાગુ પડશે. આ નિયમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એવા કિસ્સાઓને રોકવાનો છે જ્યાં સાયબર ગુનેગારો લોકોને ડરાવી-ધમકાવીને, ખોટી વાતોમાં ભોળવીને કે બ્લેકમેલ કરીને તાત્કાલિક પૈસા ટ્રાન્સફર કરાવી લે છે. આ પ્રકારના કૌભાંડને ટેકનિકલ ભાષામાં 'ઓથોરાઇઝ્ડ પુશ પેમેન્ટ' (APP) છેતરપિંડી કહેવામાં આવે છે, અને આ 1 કલાકનો સમય પીડિત વ્યક્તિને હોશમાં આવવા અને નાણાં બચાવવાની તક આપશે.
આ પણ ખાસ વાંચો : 8મું પગાર પંચ લાગુ થતાં જ કર્મચારીઓની લાગશે લોટરી! : ₹10.82 લાખ સુધીનું એરિયર મળવાની સંભાવના, જાણો કેટલો વધશે પગાર
બેંકોનું સમર્થન અને ગ્રાહકોની અસુવિધાની ચિંતા
દેશના બેંકિંગ ઉદ્યોગે આરબીઆઈના આ સુરક્ષાત્મક પગલાને આવકાર્યું છે અને તેનું સમર્થન કર્યું છે. બેંકોનું માનવું છે કે આ 1 કલાકનો વિરામ ગ્રાહકોને થોભવા અને વિચારવાની એક કિંમતી તક આપશે કે તેઓ જે વ્યક્તિને પૈસા મોકલી રહ્યા છે તે સાચી છે કે નહીં. જો કોઈ ગ્રાહક ભૂલથી અથવા દબાણમાં આવીને વ્યવહાર કરી રહ્યો હશે, તો તેની પાસે આ સમયગાળામાં ટ્રાન્ઝેક્શન રોકવાનો મોકો રહેશે. જોકે, બેંકિંગ નિષ્ણાતોએ ગ્રાહકોની રોજિંદી સુવિધા અને સંભવિત ટેકનિકલ પડકારો અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેઓનું કહેવું છે કે આ નિયમ દરેક વ્યવહાર પર આડેધડ રીતે લાગુ ન કરવો જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ ગ્રાહક કોઈ દુકાનમાં જઈને 10,000 રૂપિયાથી વધુ કિંમતનો મોબાઈલ ફોન કે કોઈ કિંમતી વસ્તુ ખરીદે અને ત્યાં ડિજિટલ પેમેન્ટ કરે, તો તે વ્યક્તિ પેમેન્ટ ક્લિયર થવા માટે દુકાન પર 1 કલાક સુધી રાહ જોવાનું પસંદ નહીં કરે. તેથી, આ નિયમમાં વ્યવહારિકતા અને સુગમતા રાખવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે વિશેષ સુરક્ષા કવચ
આરબીઆઈએ વરિષ્ઠ નાગરિકો (વૃદ્ધો) અને દિવ્યાંગ (અપંગ) વ્યક્તિઓના ભંડોળને સુરક્ષિત રાખવા માટે એક ખૂબ જ સંવેદનશીલ અને વિશેષ પદ્ધતિનો પ્રસ્તાવ પણ મૂક્યો છે. આ વર્ગના લોકો સાયબર ઠગોના નિશાના પર વધુ સરળતાથી આવી જતા હોય છે કારણ કે તેઓ ઘણીવાર ટેકનોલોજીથી સંપૂર્ણ વાકેફ હોતા નથી. નવા પ્રસ્તાવ મુજબ, વરિષ્ઠ નાગરિકો અને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ દ્વારા કરવામાં આવતા 50,000 રૂપિયાથી વધુના ડિજિટલ વ્યવહારો માટે એક 'વિશ્વસનીય વ્યક્તિ' (Trusted Person) ની વધારાની મંજૂરી ફરજિયાત બનાવવામાં આવશે. આ નિયમ હેઠળ, વૃદ્ધ વ્યક્તિએ પહેલાથી જ નક્કી કરેલી કોઈ વિશ્વાસુ વ્યક્તિ (જેમ કે પુત્ર, પુત્રી કે નજીકના સગા) પાસે ચુકવણી પૂર્ણ કરતા પહેલા ડિજિટલ મંજૂરી અપાવવી પડશે. આ ઉપરાંત, જો ભવિષ્યમાં આ વિશ્વસનીય વ્યક્તિને બદલવામાં આવે, તો સંભવિત છેતરપિંડી અટકાવવા માટે ફરજિયાત 24 કલાકનો કૂલિંગ-ઓફ પીરિયડ લાગુ થશે, એટલે કે 24 કલાક સુધી કોઈ મોટું ટ્રાન્ઝેક્શન થઈ શકશે નહીં.
આ પણ ખાસ વાંચો : ગુજરાતના ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે 'દાદા'નો ઐતિહાસિક નિર્ણય : મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે કરી 8 નવી GIDCની જાહેરાત
વ્યવહારિક પડકારો અને ઇમરજન્સીની સ્થિતિ
જો કે બેંકો આ નવો રક્ષણાત્મક અભિગમ ખૂબ સારો હોવાનું સ્વીકારે છે, પણ વાસ્તવિક જીવનમાં અને ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર તેના અમલીકરણમાં ઘણા મોટા પડકારો જોઈ રહી છે. બેંકોની દલીલ છે કે જો કોઈ વરિષ્ઠ નાગરિકને અચાનક હોસ્પિટલ, ડાયગ્નોસ્ટિક સેન્ટર અથવા કોઈ તબીબી કટોકટી (મેડિકલ ઇમરજન્સી) સમયે મોટી રકમ ચૂકવવાની તાત્કાલિક જરૂર પડે, અને તે સમયે તેમનો નિયુક્ત કરેલો નોમિની કે વિશ્વાસુ વ્યક્તિ કોઈ કારણસર હાજર ન હોય અથવા ફોન ન ઉપાડી શકે, તો વાસ્તવિક અને અત્યંત જરૂરી પેમેન્ટ પણ અટકી જશે. આવી સ્થિતિ ગંભીર કટોકટી તરફ દોરી શકે છે અને દર્દીનો જીવ પણ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. તેથી, આ નિયમમાં ઇમરજન્સી પેમેન્ટ માટે કોઈ અલગ અને ઝડપી વ્યવસ્થા હોવી પણ એટલી જ અનિવાર્ય છે.
ટેકનિકલ બદલાવ અને બેંકો પર આર્થિક બોજ
આ નવી સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વાસ્તવિકતામાં બદલવા માટે, બેંકોએ તેમના અત્યારના ડિજિટલ ચુકવણીના માળખા (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) માં ખૂબ મોટા અને મૂળભૂત ફેરફારો કરવા પડશે. બેંકોએ પોતાના સોફ્ટવેરમાં નવી ટ્રાન્ઝેક્શન કતાર (Queue) બનાવવી પડશે, કૂલિંગ-ઓફ સમય દરમિયાન ગ્રાહકને ટ્રાન્ઝેક્શન રદ (Cancel) કરવાની નવી સિસ્ટમ આપવી પડશે અને સમગ્ર સેટલમેન્ટ પ્રક્રિયાના કોડિંગને ફરીથી લખવો પડશે. બેંકિંગ અધિકારીઓના મતે, આ આખી નવી સિસ્ટમ ઊભી કરવામાં અને તેને મેઈન્ટેન કરવામાં ઘણો મોટો આર્થિક ખર્ચ થશે. બેંકો માટે આ ચિંતા એટલે પણ વધારે છે કારણ કે UPI વ્યવહારો પર સરકારની શૂન્ય-વેપારી ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (Zero-MDR) નીતિ અમલમાં છે, જેના લીધે બેંકો વેપારીઓ પાસેથી કોઈ ફી વસૂલી શકતી નથી. ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમને ટકાવી રાખવા માટે દર વર્ષે આશરે 10,000 કરોડ રૂપિયાનું મોટું રોકાણ કરવું પડે છે, જેનો મોટો હિસ્સો અત્યારે બેંકો અને પેમેન્ટ કંપનીઓ પોતે જ ભોગવી રહી છે.
