ભારતમાં ઝડપથી વધી રહેલા ડિજિટલ પેમેન્ટ અને ઓનલાઈન ફ્રોડના કેસો વચ્ચે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એક મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા સુવિધા લાવવાની તૈયારીમાં છે. RBI હવે ‘Kill Switch’ નામની નવી વ્યવસ્થા પર વિચાર કરી રહ્યું છે, જેના દ્વારા ગ્રાહક એક જ ક્લિકમાં પોતાના બેંક ખાતામાંથી થતા તમામ ડેબિટ ટ્રાન્ઝેક્શન તાત્કાલિક બંધ કરી શકશે. આ સુવિધાનો મુખ્ય હેતુ ડિજિટલ ઠગાઈને રોકવાનો અને ગ્રાહકોને તેમના નાણાં પર વધુ નિયંત્રણ આપવાનો છે.
તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલા RBIના વાર્ષિક અહેવાલમાં આ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જો આ યોજના અમલમાં આવે છે તો UPI, નેટ બેન્કિંગ અને અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ માધ્યમોને વધુ સુરક્ષિત બનાવવા તરફનું આ એક મોટું પગલું સાબિત થઈ શકે છે.
શું છે RBIનો ‘Kill Switch’ પ્લાન?
RBI અનુસાર, જો કોઈ ગ્રાહકને તેના ખાતામાંથી થતા કોઈ ટ્રાન્ઝેક્શન અંગે શંકા થાય અથવા છેતરપિંડીની આશંકા જણાય, તો તે તરત જ ‘Kill Switch’ સક્રિય કરી શકશે. આ સુવિધા ચાલુ થતાં ખાતામાંથી થતા તમામ ડેબિટ ટ્રાન્ઝેક્શન તાત્કાલિક બંધ થઈ જશે.
આજના સમયમાં સાયબર ગુનેગારો ફિશિંગ, ફેક લિંક, OTP ફ્રોડ અને અન્ય ડિજિટલ પદ્ધતિઓ દ્વારા લોકોના ખાતામાંથી પૈસા ઉડાવી લેતા હોય છે. ઘણી વખત ગ્રાહકોને છેતરપિંડીની જાણ થાય ત્યાં સુધીમાં મોટી રકમ ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં Kill Switch ગ્રાહકો માટે ઇમરજન્સી સુરક્ષા કવચ તરીકે કામ કરી શકે છે.
RBIનું માનવું છે કે આ સુવિધા ગ્રાહકોનો ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ પરનો વિશ્વાસ વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
‘Switch On’ અને ‘Switch Off’ની પણ મળશે સુવિધા
RBI માત્ર Kill Switch જ નહીં પરંતુ તમામ ડિજિટલ પેમેન્ટ માધ્યમો માટે ‘Switch On’ અને ‘Switch Off’ સુવિધા શરૂ કરવાની દિશામાં પણ કામ કરી રહ્યું છે.
આ વ્યવસ્થા હેઠળ ગ્રાહકો પોતાની જરૂરિયાત અનુસાર ચોક્કસ પ્રકારના ટ્રાન્ઝેક્શન સક્રિય અથવા નિષ્ક્રિય કરી શકશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિ આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રાન્ઝેક્શનનો ઉપયોગ ન કરતો હોય તો તે આ સુવિધાને બંધ રાખી શકશે. જરૂર પડ્યે ફરી સક્રિય પણ કરી શકશે.
આ રીતે ગ્રાહકોને તેમના ડિજિટલ નાણાકીય વ્યવહારો પર વધુ નિયંત્રણ મળશે અને અનધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શનનું જોખમ ઘટશે.
કાર્ડ પેમેન્ટમાં પહેલેથી ઉપલબ્ધ છે આવી સુવિધા
હાલમાં ડેબિટ અને ક્રેડિટ કાર્ડ્સ માટે કેટલીક બેંકો આવી સુવિધા પહેલેથી જ આપી રહી છે. ગ્રાહકો બેંકની મોબાઇલ એપ અથવા વેબસાઇટ મારફતે ઘરેલું, આંતરરાષ્ટ્રીય અથવા ‘Tap and Pay’ ટ્રાન્ઝેક્શનને ચાલુ કે બંધ કરી શકે છે.
તે ઉપરાંત ગ્રાહકો વિવિધ પ્રકારના ટ્રાન્ઝેક્શન માટે મર્યાદા પણ નક્કી કરી શકે છે. RBI હવે આ જ પ્રકારની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ વ્યાપક બનાવી તમામ ડિજિટલ પેમેન્ટ માધ્યમો સુધી પહોંચાડવા માંગે છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વધતા સાયબર જોખમોના સમયમાં ગ્રાહકોને આ પ્રકારનું નિયંત્રણ આપવું અત્યંત જરૂરી બની ગયું છે.
AI આધારિત Digital Payments Intelligence Platform પણ આવશે
RBI આ વર્ષે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે Digital Payments Intelligence Platform (DPIP) લોન્ચ કરવાની યોજના પર કામ કરી રહ્યું છે.
આ પ્લેટફોર્મ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)ની મદદથી દેશમાં થતા ઓનલાઈન પેમેન્ટ્સ પર નજર રાખશે. સિસ્ટમ રિયલ ટાઇમમાં ટ્રાન્ઝેક્શનનું વિશ્લેષણ કરીને તેનામાં છેતરપિંડીનું જોખમ કેટલું છે તેની ઓળખ કરી શકશે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો કોઈ શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન થતાં જ AI આધારિત સિસ્ટમ તરત જ એલર્ટ જનરેટ કરી શકશે. જેના કારણે બેંકો અને સંબંધિત એજન્સીઓને સમયસર પગલાં લેવા સરળતા રહેશે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં AIનો ઉપયોગ વધારવો RBIની લાંબા ગાળાની સુરક્ષા વ્યૂહરચનાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
ભારતમાં ઝડપથી વધી રહ્યો છે ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ
RBI દ્વારા કરાયેલા એક સર્વે મુજબ દેશમાં લગભગ 52 ટકા ગ્રાહકોએ ડિજિટલ પેમેન્ટ પદ્ધતિઓને સ્વીકારી લીધી છે. ઝડપી ટ્રાન્ઝેક્શન, સરળતા અને સુવિધાના કારણે UPI અને અન્ય ડિજિટલ સેવાઓનો ઉપયોગ સતત વધી રહ્યો છે.ભારત આજે વિશ્વના સૌથી મોટા ડિજિટલ પેમેન્ટ બજારોમાં સામેલ છે. જોકે તેની સાથે ઓનલાઈન ફ્રોડના જોખમો પણ વધી રહ્યા છે. આવા સમયે Kill Switch અને DPIP જેવી પહેલો ગ્રાહકો માટે વધારાની સુરક્ષા પૂરી પાડી શકે છે.
શું છે ‘Kill Switch’?
‘Kill Switch’ શબ્દનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે એવી ઇમરજન્સી વ્યવસ્થા માટે થાય છે, જે કોઈ પણ સિસ્ટમને તરત જ બંધ કરી શકે. જેમ કોઈ ફેક્ટરીમાં અકસ્માતની સ્થિતિમાં મશીનરી રોકવા માટે ઇમરજન્સી બટન હોય છે, તેવી જ રીતે ડિજિટલ દુનિયામાં Kill Switch નાણાકીય વ્યવહારોને તરત જ રોકવાનું કામ કરશે.
જો ગ્રાહકને લાગે કે તેનું ખાતું જોખમમાં છે અથવા કોઈ અનધિકૃત પ્રવૃત્તિ થઈ રહી છે, તો તે એક જ ક્લિકમાં તમામ ડેબિટ ટ્રાન્ઝેક્શન બ્લોક કરી શકશે. આથી મોટા આર્થિક નુકસાનને ટાળી શકાય છે.
