QR Code Mandatory on Medicines: દેશમાં નકલી અને હલકી ગુણવત્તાવાળી (Counterfeit and Substandard) દવાઓના વેપાર પર સંપૂર્ણપણે લગામ લગાવવા માટે કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયે એક ખૂબ જ મોટું અને ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું છે. સરકારે ટ્રેક-એન્ડ-ટ્રેસ (Track-and-Trace) સિસ્ટમનો વ્યાપ વધારતા હવે તમામ રસી (વેક્સિન), એન્ટીમાઈક્રોબિયલ્સ (એન્ટીબાયોટીક્સ), કેન્સર વિરોધી દવાઓ અને નાર્કોટિક્સ તેમજ સાયકોટ્રોપિક દવાઓ પર બારકોડ અથવા ક્યૂઆર કોડ (QR Code) લગાવવાનું ફરજિયાત કરી દીધું છે.
સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયના ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945માં કરવામાં આવેલા આ નવા સુધારા બાદ હવે દેશમાં વેચાતી આ જીવનરક્ષક અને સંવેદનશીલ દવાઓની શુદ્ધતાને એક સિંગલ સ્કેન દ્વારા ચકાસી શકાશે.
Schedule H2 હેઠળ લાગુ થયા નવા નિયમો: પેકેજિંગ પર દેખાશે કોડ
સરકારે આ તમામ શ્રેણીની દવાઓને શેડ્યૂલ H2 (Schedule H2) ના દાયરામાં સામેલ કરવા માટે જાહેરનામું બહાર પાડી દીધું છે. તેની મુખ્ય જોગવાઈઓ આ મુજબ છે:
પ્રાઇમરી પેકેજિંગ પર ફરજિયાત: તમામ દવા ઉત્પાદકોએ (Pharmaceutical Companies) હવે દવાની પ્રાથમિક પેકેજિંગ (જેમ કે પત્તું, શીશી અથવા બોટલના લેબલ) પર જ બારકોડ કે QR કોડ પ્રિન્ટ કરવો અથવા ચોંટાડવો પડશે.
સેકન્ડરી પેકેજિંગનો વિકલ્પ: જો દવાનું પ્રાઇમરી પેકેટ ખૂબ નાનું હોય અને ત્યાં પૂરતી જગ્યા ન હોય, તો આ ક્યૂઆર કોડને બહારના અથવા સેકન્ડરી પેકેજિંગ (દવાના બોક્સ/કાર્ટન) પર લગાવી શકાય છે.
QR Code સ્કેન કરતા જ સામે આવી જશે દવાની આખી કુંડળી
સપ્લાય ચેનમાં સોફ્ટવેર એપ્લિકેશન દ્વારા આ ક્યૂઆર કોડને સ્કેન કરતાની સાથે જ ઉત્પાદન (મેન્યુફેક્ચરિંગ) થી લઈને વિતરણ (ડિસ્ટ્રિબ્યુશન) સુધી, દવાની પ્રમાણિકતાની તપાસ કરી શકાશે. આ ક્યૂઆર કોડમાં દવા સાથે જોડાયેલી આ મહત્વપૂર્ણ માહિતી સામેલ હશે..
યુનિક પ્રોડક્ટ આઇડેન્ટિફિકેશન કોડ (Unique Product ID)
દવાનું જેનરિક અને બ્રાન્ડ નામ (Generic & Brand Name)
ઉત્પાદક કંપનીનું નામ અને સચોટ સરનામું
બેચ નંબર (Batch Number)
મેન્યુફેક્ચરિંગ અને એક્સપાયરી ડેટ (Mfg & Expiry Date)
મેન્યુફેક્ચરિંગ લાયસન્સ નંબર
દવામાં વપરાયેલી સામગ્રી (Excipients) ની માહિતી
ટોચની 300 બ્રાન્ડ્સથી આગળ વધીને હવે તમામ માટે નિયમ લાગુ
સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ ટ્રેક-એન્ડ-ટ્રેસ વ્યવસ્થા પહેલા દેશની માત્ર ટોપ 300 ફાર્મા બ્રાન્ડ્સ સુધી જ મર્યાદિત હતી. પરંતુ આ નવા સુધારા બાદ, તેનો વ્યાપ વધારીને એનડીપીએસ (NDPS) એક્ટ, 1985 હેઠળ આવતી તમામ દવાઓ, કેન્સરની દવાઓ અને તમામ પ્રકારની રસીઓ (Vaccines) માટે સંપૂર્ણપણે લાગુ કરી દેવામાં આવ્યો છે.
નકલી દવાઓ અને AMR સામે ભારતની મોટી જંગ
આ અદ્યતન માળખું સપ્લાય ચેનના અલગ-અલગ તબક્કામાં દવાઓને વેરિફાય કરવાની ક્ષમતાને મજબૂત કરશે. સરકારને આશા છે કે આ પગલાથી માત્ર બજારમાં નકલી કે હલકી ગુણવત્તાવાળી દવાઓના ચલણને રોકવામાં જ મદદ નહીં મળે, પરંતુ ભારતની એન્ટીમાઈક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) એટલે કે એન્ટીબાયોટીક દવાઓ બેઅસર થવાની વૈશ્વિક સમસ્યા સામે ચાલી રહેલી લડાઈને પણ નવી તાકાત મળશે.
દેશની આરોગ્ય વ્યવસ્થા, સરકારી નિયમો, ફાર્મા સેક્ટરના નવા અપડેટ્સ તેમજ દેશ-દુનિયાના દરેક પ્રમાણભૂત અને સચોટ સમાચાર માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો.
