રાષ્ટ્રપતિના રાજ્ય પ્રવાસનો પ્રોટોકોલ : શું મુખ્યમંત્રીની હાજરી અનિવાર્ય છે? જાણો કાયદાકીય નિયમો

ભારતના રાષ્ટ્રપતિનું પદ દેશનું સર્વોચ્ચ બંધારણીય પદ છે અને જ્યારે તેઓ કોઈ રાજ્યની મુલાકાતે જાય છે, ત્યારે તેમના સ્વાગત માટેના નિયમો અત્યંત કડક હોય છે. શનિવાર, 7 March 2026ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મૂના પશ્ચિમ બંગાળ પ્રવાસ દરમિયાન મુખ્યમંત્રીની ગેરહાજરીએ એક નવો વિવાદ છેડ્યો છે. કોઈ પણ રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિની આગવાની કરવી એ માત્ર ઔપચારિકતા નથી, પરંતુ 'Warrant of Precedence' હેઠળ એક અનિવાર્ય પ્રક્રિયા છે, જે કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેના બંધારણીય સંબંધોની મજબૂતી દર્શાવે છે.

સ્વાગતની હરોળમાં કોણ હોય છે સૌથી આગળ?

જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ કોઈ રાજ્યના વિમાનમથક પર ઉતરે છે, ત્યારે મહાનુભાવોની એક યાદી પહેલેથી નક્કી હોય છે. સત્તાવાર પ્રોટોકોલ મુજબ, રાજ્યના પ્રથમ નાગરિક તરીકે રાજ્યપાલ (Governor) એ ટાર્મેક પર હાજર રહેવું ફરજિયાત છે. રાજ્યપાલ પછી તરત જ મુખ્યમંત્રી (CM) નું સ્થાન આવે છે. આ બંનેની હાજરી રાજ્ય વતી આપવામાં આવતું સર્વોચ્ચ સન્માન છે. મુખ્યમંત્રીની હાજરી એટલા માટે પણ મહત્વની છે કારણ કે તેઓ રાજ્યની ચૂંટાયેલી સરકાર અને જનતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

શું મુખ્યમંત્રીની હાજરી ફરજિયાત છે?

પ્રોટોકોલની દૃષ્ટિએ આનો જવાબ 'હા' છે. જોકે, કોઈ અનિવાર્ય કારણોસર, સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યા અથવા અત્યંત જરૂરી સરકારી કાર્ય હોય તો મુખ્યમંત્રી પોતાની જગ્યાએ કોઈ વરિષ્ઠ કેબિનેટ મંત્રીને પ્રતિનિધિ તરીકે મોકલી શકે છે. પરંતુ યાદ રાખવા જેવી બાબત એ છે કે, જિલ્લા વહીવટી તંત્રનો કોઈ અધિકારી (જેમ કે DM) ચૂંટાયેલા નેતૃત્વનું સ્થાન લઈ શકતા નથી. મુખ્યમંત્રીની ગેરહાજરી અને કોઈ યોગ્ય પ્રતિનિધિની નિમણૂક ન થવી તેને અવારનવાર 'પ્રોટોકોલનો ભંગ' માનવામાં આવે છે.

અધિકારીઓ અને સુરક્ષા પ્રમુખોની ભૂમિકા

નેતાઓ ઉપરાંત, રાજ્યના વહીવટી અને સુરક્ષા માળખાના શીર્ષ અધિકારીઓની હાજરી પણ ટેકનિકલ રીતે અનિવાર્ય છે. રાજ્યના મુખ્ય સચિવ (Chief Secretary) અને પોલીસ મહાનિદેશક (DGP) સ્વાગત પંક્તિમાં સામેલ હોય છે. આ અધિકારીઓ રાષ્ટ્રપતિના રોકાણ દરમિયાન સુરક્ષા અને વહીવટી સંકલનની જવાબદારી સંભાળે છે. આ ઉપરાંત સ્થાનિક મેયર (Mayor) અને લશ્કરી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સૈન્ય કમાન્ડર પણ સ્વાગત માટે ઉપસ્થિત રહે છે.

શિષ્ટાચાર અને સુરક્ષાના કડક નિયમો

રાષ્ટ્રપતિ દેશના બંધારણીય વડા અને સેનાના સર્વોચ્ચ સેનાપતિ હોવાથી, તેમની સાથે હાથ મિલાવવા કે ચરણસ્પર્શ કરવાને શિષ્ટાચાર વિરુદ્ધ માનવામાં આવે છે. પ્રોટોકોલ મુજબ, રાષ્ટ્રપતિનું અભિવાદન માત્ર હાથ જોડીને અને સહેજ નમીને જ કરવું જોઈએ.

રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિના રોકાણ દરમિયાન તેમની સુરક્ષા અને રહેવાની વ્યવસ્થાની સંપૂર્ણ જવાબદારી રાજ્ય સરકારની હોય છે. સામાન્ય રીતે તેઓ રાજભવનમાં રોકાય છે. તેમના વાહનોના કાફલા (Carcade) નો ક્રમ અને તેની સુરક્ષા રાજ્ય પોલીસ અને ગુપ્તચર વિભાગની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા હોય છે. આ નિયમોમાં કોઈપણ પ્રકારની શિથિલતાને બંધારણીય ગરિમાના અપમાન તરીકે જોવામાં આવે છે.