ઈંધણના ભાવ પાછળનું સત્ય : સરકાર કે કંપની, કોણ કરે છે કંટ્રોલ?

સવારમાં પેટ્રોલ પંપ પર દેખાતો ભાવ હવે માત્ર ઈંધણનો દર નથી તે સીધો તમારા ઘરખર્ચને અસર કરે છે. તાજેતરમાં પ્રીમિયમ પેટ્રોલના ભાવ 160 રૂપિયા પ્રતિ લીટર સુધી પહોંચતા લોકોમાં એક જ સવાલ છે: શું ઓઇલ કંપનીઓ પોતાની મનમાનીથી ભાવ વધારી રહી છે? ચાલો સમજીએ કે ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ખરેખર કેવી રીતે નક્કી થાય છે.

પ્રીમિયમ ઈંધણના ભાવમાં તેજી

તાજેતરમાં Indian Oil Corporationએ તેના પ્રીમિયમ ઈંધણના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. દિલ્હીમાં 100 ઓક્ટેન XP100 પેટ્રોલનો ભાવ 149 રૂપિયાથી વધીને 160 રૂપિયા પ્રતિ લીટર થયો છે.

તે જ રીતે પ્રીમિયમ ડીઝલ “એક્સ્ટ્રા ગ્રીન”ના ભાવમાં પણ વધારો નોંધાયો છે. કંપનીઓનું કહેવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ અને ડોલર સામે રૂપિયાની વિનિમય દરમાં ફેરફારને કારણે આ વધારો કરવો પડ્યો છે.

શું કંપનીઓ મનમાનીથી ભાવ વધારી શકે?

ટેકનિકલી જોવામાં આવે તો ભારતમાં પેટ્રોલ (2010) અને ડીઝલ (2014)ના ભાવને “ડિરેગ્યુલેટ” કરવામાં આવ્યા છે. એટલે કે હવે તે સીધા સરકાર દ્વારા નક્કી થતા નથી. પરંતુ હકીકત થોડી અલગ છે.
Indian Oil Corporation, Bharat Petroleum અને Hindustan Petroleum જેવી સરકારી ઓઇલ કંપનીઓ માર્કેટના લગભગ 90% હિસ્સા પર કબ્જો ધરાવે છે.

આ કંપનીઓ સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર નથી. ઘણીવાર તેઓ સરકાર સાથે અનૌપચારિક ચર્ચા કર્યા પછી જ ભાવમાં ફેરફાર કરે છે. ખાસ કરીને ચૂંટણી કે મોંઘવારી વધતી વખતે સરકાર ભાવ સ્થિર રાખવા દબાણ પણ કરી શકે છે even જો કંપનીઓને નુકસાન થાય તો પણ.

ભારતમાં ઈંધણના ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલનો અંતિમ ભાવ ઘણા ઘટકોના સંયોજનથી બને છે:

1. ક્રૂડ ઓઇલની આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમત
   આ મુખ્ય આધાર છે, જે વૈશ્વિક બજાર પર આધારિત છે.

2. રિફાઇનિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ
   કાચા તેલને પ્રોસેસ કરીને પેટ્રોલ/ડીઝલ બનાવવામાં આવતો ખર્ચ.

3. કેન્દ્ર સરકારની એક્સાઈઝ ડ્યૂટી
   આ એક મોટો હિસ્સો છે, જે ભાવને વધારે છે.

4. રાજ્ય સરકારનો VAT (વેટ)
   દરેક રાજ્યમાં અલગ હોવાથી અલગ-અલગ શહેરોમાં ભાવ અલગ હોય છે.

5. ડિલર કમિશન
   પેટ્રોલ પંપ માલિકનો નફો.

આ બધા ઘટકો મળીને તમે ચૂકવતા અંતિમ ભાવ નક્કી કરે છે.

ડાયનેમિક ફ્યુઅલ પ્રાઇસિંગ: રોજ બદલાતા ભાવ

ભારતમાં 2017થી “ડાયનેમિક ફ્યુઅલ પ્રાઇસિંગ” સિસ્ટમ અમલમાં છે.

આ મુજબ:

• દરરોજ સવારે 6 વાગ્યે નવા ભાવ અપડેટ થાય છે

• છેલ્લા 15 દિવસના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવના સરેરાશ પર આધારિત ગણતરી થાય છે

• રૂપિયા-ડોલર એક્સચેન્જ રેટ પણ મહત્વપૂર્ણ હોય છે

જો કે, 2022 પછીના સમયગાળા દરમિયાન એવું પણ જોવા મળ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધવા છતાં દેશમાં લાંબા સમય સુધી ભાવ સ્થિર રાખવામાં આવ્યા હતા. આ દર્શાવે છે કે “અદૃશ્ય નિયંત્રણ” હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે.

પ્રીમિયમ અને સામાન્ય ઈંધણમાં એટલો તફાવત કેમ?

XP100 જેવા પ્રીમિયમ પેટ્રોલ અને “એક્સ્ટ્રા ગ્રીન” ડીઝલની કિંમત સામાન્ય ઈંધણ કરતાં વધારે હોય છે. તેનું કારણ:

• વધારે ઓક્ટેન વેલ્યુ

• સારી કામગીરી (performance)

• એન્જિન માટે વધુ અસરકારક

પ્રીમિયમ ઈંધણમાં કંપનીઓને ભાવ નક્કી કરવા વધુ સ્વતંત્રતા મળે છે. જ્યારે સામાન્ય પેટ્રોલ-ડીઝલ દેશની મોંઘવારી અને અર્થવ્યવસ્થા સાથે સીધા જોડાયેલા હોવાથી તેમાં સરકાર વધુ સાવચેતી રાખે છે.