ભારતનાં અનેક ભાગોમાં ચોમાસું સત્તાવાર રીતે પહોંચી ગયું હોવા છતાં ઉત્તર ભારતના ઘણા રાજ્યોમાં હજુ પણ લોકો વરસાદની રાહ જોઈ રહ્યા છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD)ના જણાવ્યા મુજબ આગામી ત્રણથી ચાર દિવસ દરમિયાન ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડના વધુ વિસ્તારોમાં દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું આગળ વધવા માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે. તેમ છતાં પ્રશ્ન એ છે કે જ્યારે ચોમાસું પહોંચી ગયું છે ત્યારે અનેક શહેરોમાં હજુ વરસાદ કેમ નથી?
હાલમાં દિલ્હી-એનસીઆર સહિત ઉત્તર ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં વાદળછાયું વાતાવરણ જોવા મળી રહ્યું છે, પરંતુ વ્યાપક વરસાદ હજુ શરૂ થયો નથી. ગરમી અને ભેજના કારણે લોકો પરેશાન છે. હવામાન વિભાગનું માનવું છે કે આગામી દિવસોમાં પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર આવી શકે છે અને જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહથી વરસાદી પ્રવૃત્તિમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે.
ચોમાસાની ગતિ અચાનક કેમ ધીમી પડી?
આ વર્ષે ચોમાસાની શરૂઆત 4 જૂને કેરળથી થઈ હતી, જે સામાન્ય સમય કરતાં થોડું મોડું માનવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ ચોમાસું ઝડપથી આગળ વધ્યું અને 15 જૂન સુધી દક્ષિણ ભારત, પૂર્વ ભારત અને પૂર્વોત્તર ભારતના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં પહોંચી ગયું. જોકે ત્યાર પછી તેની ગતિ ધીમી પડી ગઈ છે. હવામાન નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે એકસાથે અનેક હવામાન પરિબળો સક્રિય બનવાના કારણે ચોમાસું નબળું પડ્યું છે. તેમાં પ્રશાંત મહાસાગરમાં વિકસતી અલ નીનો (El Niño) સ્થિતિ, મેડન-જુલિયન ઓસિલેશન (MJO)ની નબળી અસર, ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં સૂકા પશ્ચિમી પવનો, નબળો સોમાલી જેટ, બંગાળની ખાડીમાં લો-પ્રેશર સિસ્ટમનો અભાવ અને ઇન્ડિયન ઓશન ડાઇપોલ (IOD)ની તટસ્થ સ્થિતિ જેવા કારણો સામેલ છે.
આ પણ વાંચો: આગામી 72 કલાકમાં દેશભરમાં ચોમાસું થશે સક્રિય : 16 રાજ્યોમાં ભારે વરસાદ અને તેજ પવનનું એલર્ટ
અલ નીનો શું છે અને તેની શું અસર થાય?
અલ નીનોએ પ્રશાંત મહાસાગરમાં દરિયાઈ સપાટીના તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારો થવાથી સર્જાતી હવામાન પરિસ્થિતિ છે. તેની અસર વિશ્વના અનેક દેશોના વરસાદી ચક્ર પર પડે છે. ભારતમાં અલ નીનો સક્રિય બનતાં સામાન્ય રીતે ચોમાસું નબળું પડવાની અથવા વરસાદનું પ્રમાણ ઘટવાની શક્યતા રહે છે. જો કે હવામાન વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે માત્ર અલ નીનોના આધારે સમગ્ર ચોમાસા અંગે નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી. અન્ય હવામાન પરિબળો પણ વરસાદને અસર કરે છે. તેથી આગામી દિવસોમાં જો બંગાળની ખાડીમાં મજબૂત લો-પ્રેશર સિસ્ટમ વિકસશે તો વરસાદમાં ઝડપથી વધારો થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો: હત્યા પહેલાં રિહર્સલ, ગૂગલ પર સર્ચ અને પુરાવા હટાવવાનો પ્રયાસ : જાણો કેતનને મારવા માટે સિયાએ શું-શું કર્યું?
ચોમાસું પહોંચી ગયું છતાં વરસાદ કેમ નથી?
IMDના જણાવ્યા મુજબ ચોમાસું કોઈ રાજ્યમાં પહોંચ્યું છે કે નહીં તેનો નિર્ણય માત્ર વરસાદના આધારે કરવામાં આવતો નથી. પવનની દિશામાં ફેરફાર, હવામાં ભેજનું પ્રમાણ અને મોટા વિસ્તારમાં સતત વરસાદ જેવી પરિસ્થિતિઓના આધારે ચોમાસાની પ્રવેશ રેખા નક્કી કરવામાં આવે છે. આથી એવું બની શકે કે ચોમાસું સત્તાવાર રીતે કોઈ રાજ્યમાં પ્રવેશી ગયું હોય છતાં તે રાજ્યના અનેક જિલ્લાઓમાં કેટલાક દિવસો સુધી વરસાદ ન પડે. હાલ ઉત્તર ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં આવી જ સ્થિતિ જોવા મળી રહી છે.
બંગાળની ખાડીમાં લો-પ્રેશર સિસ્ટમની રાહ
હાલમાં સૌથી મોટું કારણ બંગાળની ખાડીમાં મજબૂત લો-પ્રેશર સિસ્ટમનો અભાવ છે. સામાન્ય રીતે આવી સિસ્ટમો ભારતીય ચોમાસાની મુખ્ય શક્તિ તરીકે કામ કરે છે અને મોટા પ્રમાણમાં ભેજવાળા પવનોને દેશના મધ્ય અને ઉત્તર ભાગ સુધી પહોંચાડે છે. હાલ આ સિસ્ટમ નબળી હોવાથી દક્ષિણ-પશ્ચિમના ભેજયુક્ત પવનો પણ નબળા રહ્યા છે, જેના કારણે ઘણા વિસ્તારોમાં માત્ર છૂટાછવાયા વરસાદ જોવા મળી રહ્યો છે.
આ પણ વાંચો: "મોડું પઝેશન મળ્યું હોય તો પણ હોમબાયરને વળતર માંગવાનો અધિકાર" : સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો
જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહમાં બદલાઈ શકે છે સ્થિતિ
હવામાન મોડેલ્સ દર્શાવે છે કે પૂર્વી હિંદ મહાસાગરમાં વિષુવવૃત્તના ઉત્તર ભાગમાં એક મોટું ટ્રોપિકલ વેધર સિસ્ટમ વિકસિત થઈ રહ્યું છે. આગામી ચારથી સાત દિવસ દરમિયાન આ સિસ્ટમ ઉત્તર તરફ બંગાળની ખાડી તરફ આગળ વધે તેવી શક્યતા છે. જો આ સિસ્ટમ મજબૂત બનશે તો બંગાળની ખાડીમાં લો-પ્રેશર વિસ્તાર વિકસશે અને પશ્ચિમ ભારત ઉપર મધ્ય ટ્રોપોસ્ફેરિક વોર્ટેક્સ પણ સર્જાઈ શકે છે. આ બંને પરિબળો ચોમાસાના પવનોને વધુ મજબૂત બનાવશે અને મધ્ય, પશ્ચિમ તથા ઉત્તર ભારતમાં વરસાદની તીવ્રતા વધારશે.
હજુ ગરમી અને ઉકળાટ રહેશે યથાવત
જ્યાં સુધી બંગાળની ખાડીમાં મજબૂત લો-પ્રેશર સિસ્ટમ વિકસતી નથી અને ભેજયુક્ત પવનો ઇન્ડો-ગંગેટિક મેદાનો સુધી સક્રિય રીતે પહોંચતા નથી ત્યાં સુધી ઉત્તર ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં ગરમી અને ઉકળાટ યથાવત રહેવાની શક્યતા છે. આ દરમિયાન કેટલાક વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સ્તરે ગાજવીજ અને આંધી સાથે હળવો વરસાદ પડી શકે છે, પરંતુ વ્યાપક ચોમાસુ વરસાદ માટે લોકોને હજુ થોડા દિવસ રાહ જોવી પડી શકે છે. હવામાન વિભાગ સતત સ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યું છે અને આગામી દિવસોમાં ચોમાસાની ગતિમાં નોંધપાત્ર વધારો થવાની આશા વ્યક્ત કરી રહ્યું છે.
