Mushroom farming: ભારતમાં પરંપરાગત ખેતીનો ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે અને ઘણા ખેડૂતોને ઓછા નફાની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં મશરૂમ ખેતી એક એવા વિકલ્પ તરીકે સામે આવી રહી છે, જેમાં ઓછી જગ્યામાં, ઓછા રોકાણ સાથે અને ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં સારી આવક મેળવવાની તક મળે છે. વધતી માંગ અને સારા બજારભાવને કારણે હવે યુવાનો, મહિલા સ્વસહાય જૂથો અને નાના ખેડૂતો પણ મશરૂમ ઉત્પાદન તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે.
ભારતમાં સૌથી વધુ ઉગાડવામાં આવતા મશરૂમ કયા છે?
ભારતમાં વ્યાવસાયિક સ્તરે મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના મશરૂમનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. દરેક જાતની પોતાની વિશેષતા અને બજારમાં અલગ માંગ છે.
બટન મશરૂમ
બટન મશરૂમ દેશમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય માનવામાં આવે છે. હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ અને ઘરેલુ વપરાશમાં તેની માંગ સતત રહે છે. સફેદ રંગ અને સારા સ્વાદને કારણે બજારમાં તેની સારી
કિંમત મળે છે.
ઓઇસ્ટર મશરૂમ
ઓઇસ્ટર મશરૂમનું ઉત્પાદન સરળ અને ઓછા ખર્ચાળ હોવાથી નવા ખેડૂતો માટે આ શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ ગણાય છે. ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આ જાતની ખેતી ઝડપથી લોકપ્રિય બની રહી છે. તેમાં ટેકનિકલ જટિલતા પણ ઓછી હોય છે.
દૂધિયું મશરૂમ
દૂધિયું મશરૂમ ગરમ અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં વધુ સારું ઉત્પાદન આપે છે. ગુજરાત સહિત દક્ષિણ અને પશ્ચિમ ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં તેની ખેતી ઝડપથી વધી રહી છે. ઉનાળાની ઋતુમાં પણ આ જાત સારી આવક આપી શકે છે.
સફળ ઉત્પાદન માટે તાપમાન અને ભેજનું મહત્વ
મશરૂમની ખેતીમાં સૌથી મહત્વની બાબત યોગ્ય તાપમાન અને ભેજ જાળવવાની છે. દરેક જાત માટે અલગ વાતાવરણ જરૂરી હોય છે.
ઓઇસ્ટર મશરૂમ: 20 થી 25 ડિગ્રી સેલ્સિયસ
બટન મશરૂમ: 15 થી 24 ડિગ્રી સેલ્સિયસ
દૂધિયું મશરૂમ: 25 થી 35 ડિગ્રી સેલ્સિયસ
તે ઉપરાંત ઉત્પાદન રૂમમાં 80 થી 90 ટકા ભેજ જાળવવી જરૂરી છે. યોગ્ય ભેજ અને તાપમાન જાળવવાથી મશરૂમની વૃદ્ધિ ઝડપી થાય છે અને ઉત્પાદન પણ સારું મળે છે.
મશરૂમ ખેતી શરૂ કરવા માટે શું જરૂરી છે?
મશરૂમ ઉત્પાદન માટે મોટા ખેતર કે ભારે મશીનરીની જરૂર પડતી નથી. નાના રૂમ અથવા શેડમાં પણ આ વ્યવસાય શરૂ કરી શકાય છે.
ખેતી માટે જરૂરી સામગ્રીમાં સમાવેશ થાય છે:
સૂકા ઘઉં અથવા ચોખાના ભૂસા
મશરૂમ સ્પાન (બીજ)
પોલિબેગ
પાણીની વ્યવસ્થા
તાપમાન અને ભેજ નિયંત્રિત કરી શકાય તેવો રૂમ અથવા શેડ
સ્પ્રે મશીન
સૌપ્રથમ ભૂસાને ગરમ પાણી અથવા અન્ય પદ્ધતિથી ટ્રીટ કરવામાં આવે છે જેથી હાનિકારક જીવાણુઓ અને ફૂગનો નાશ થાય. ત્યારબાદ પોલિબેગમાં ભૂસા અને સ્પાનના સ્તરો ગોઠવી તેને સીલ કરવામાં આવે છે. લગભગ 10થી 15 દિવસમાં સફેદ માયસેલિયમ સમગ્ર બેગમાં ફેલાઈ જાય છે અને મશરૂમ બહાર આવવાનું શરૂ થાય છે.
માત્ર 15થી 25 દિવસમાં શરૂ થઈ જાય છે લણણી
મશરૂમ ખેતીનો સૌથી મોટો ફાયદો તેનો ટૂંકો ઉત્પાદન સમય છે. વાવણી બાદ સામાન્ય રીતે 15થી 25 દિવસમાં પ્રથમ લણણી શરૂ થઈ જાય છે. ત્યારબાદ 8થી 10 દિવસના અંતરે બીજી અને ત્રીજી લણણી પણ કરી શકાય છે.
એક જ પોલિબેગમાંથી અનેક વખત પાક મેળવી શકાય છે, જેના કારણે ઉત્પાદન ખર્ચ ઓછો રહે છે અને આવકમાં વધારો થાય છે. આ કારણસર મશરૂમ ખેતીને ઝડપી નફો આપતો કૃષિ વ્યવસાય માનવામાં આવે છે.
કેટલું ઉત્પાદન અને કેટલી આવક મળી શકે?
વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી મશરૂમનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે તો 1 કિલોગ્રામ સૂકા ભૂસામાંથી સરેરાશ 600થી 650 ગ્રામ મશરૂમ મેળવી શકાય છે. યોગ્ય સંભાળ અને અનુકૂળ વાતાવરણ મળે તો ઉત્પાદન આ કરતાં વધુ પણ થઈ શકે છે.
બજારમાં મશરૂમનો ભાવ સામાન્ય રીતે પ્રતિ કિલોગ્રામ 120 રૂપિયાથી લઈને 300 રૂપિયા કે તેથી વધુ હોય છે. ગુણવત્તા અને માંગના આધારે ભાવમાં વધારો પણ જોવા મળે છે.
નાના પાયે ઉત્પાદન કરનારા ખેડૂતો, યુવાનો અને મહિલા સ્વસહાય જૂથો માટે આ એક સારો સ્વરોજગાર વિકલ્પ બની રહ્યો છે. ઉપરાંત, તાજા મશરૂમ ઉપરાંત સૂકા મશરૂમ, પાવડર અને પ્રોસેસ્ડ ઉત્પાદનો દ્વારા વધારાની આવક પણ મેળવી શકાય છે.
શા માટે મશરૂમ ખેતીનું મહત્વ વધી રહ્યું છે?
દેશમાં વધતા કૃષિ ખર્ચ અને બદલાતી બજાર પરિસ્થિતિ વચ્ચે મશરૂમ ઉત્પાદન ખેડૂતો માટે આવકના વૈકલ્પિક સ્ત્રોત તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ઓછી જમીન, ઓછા પાણી અને ઓછા સમયની જરૂરિયાત હોવાને કારણે આ ખેતી શહેરો અને ગામડાં બંનેમાં લોકપ્રિય બની રહી છે.
આવનારા સમયમાં પૌષ્ટિક ખાદ્યપદાર્થો પ્રત્યે લોકોની જાગૃતિ વધતા મશરૂમની માંગમાં વધુ વધારો થવાની સંભાવના છે. તેથી યોગ્ય તાલીમ અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ અપનાવીને મશરૂમ ખેતી ખેડૂતો માટે નફાકારક સાબિત થઈ શકે છે.
