મહેસાણા જિલ્લામાં વરસાદની વાટથી ખરીફ ખેતી પર સંકટ
2.87 લાખ હેક્ટર સામે માત્ર 43 હજાર હેક્ટરમાં જ વાવેતર
જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહનો વરસાદ હવે ખેડૂતો માટે નિર્ણાયક
ગુજરાતના કૃષિ વિભાગે જાહેર કર્યો કન્ટીજન્સી પ્લાન
Agriculture News Updates: વરસાદ ખેંચાતા જગતનો તાત ચિંતાતૂર બન્યો છે. ખાસ કરીને ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં ચોમાસાની ધીમી શરૂઆત હવે ખેડૂતો માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની છે. જૂન મહિનો પૂર્ણ થવા છતાં જિલ્લામાં નોંધપાત્ર વરસાદ ન પડતાં ખરીફ પાકનું વાવેતર અપેક્ષા કરતાં ઘણું પાછળ રહી ગયું છે. સામાન્ય રીતે આ સમયગાળા સુધીમાં જિલ્લાના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં વાવેતરની કામગીરી તેજ બની જતી હોય છે, પરંતુ આ વર્ષે વરસાદ ખેંચાતા ખેતરો હજુ પણ વરસાદની રાહ જોઈ રહ્યા છે. જેના કારણે ખેડૂતોની સાથે કૃષિ વિભાગની ચિંતા પણ વધી છે.
મહેસાણા જિલ્લો ઉત્તર ગુજરાતનો મહત્વનો કૃષિ વિસ્તાર ગણાય છે. અહીં કપાસ, બાજરી, મગફળી, એરંડા, ઘાસચારો, અડદ સહિતના ખરીફ પાકનું મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન થાય છે. જિલ્લાના હજારો ખેડૂતો વરસાદ આધારિત ખેતી પર નિર્ભર હોવાથી ચોમાસાની સમયસર શરૂઆત તેમની આવક અને સમગ્ર કૃષિ અર્થતંત્ર માટે અત્યંત મહત્વની રહે છે.
કૃષિ વિભાગના પ્રાથમિક આંકડા મુજબ મહેસાણા જિલ્લામાં દર વર્ષે અંદાજે 2 લાખ 87 હજાર હેક્ટર વિસ્તારમાં ખરીફ પાકનું વાવેતર થાય છે. જોકે આ વર્ષે અત્યાર સુધીમાં માત્ર અંદાજે 43 હજાર હેક્ટર વિસ્તારમાં જ વાવેતર નોંધાયું છે. એટલે કે કુલ સંભવિત વિસ્તારના ખૂબ જ નાના હિસ્સામાં ખેતી થઈ શકી છે. અત્યાર સુધી થયેલું મોટાભાગનું વાવેતર પણ જ્યાં બોરવેલ, કેનાલ અથવા અન્ય પિયતની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે તેવા વિસ્તારોમાં જ થયું છે. વરસાદ આધારિત વિસ્તારોમાં ખેડૂતો હજુ પણ વાવેતર શરૂ કરી શક્યા નથી. ઘણા ખેડૂતો બીજ, ખાતર અને ખેતી માટેની અન્ય તૈયારીઓ પૂર્ણ કરી ચૂક્યા છે, પરંતુ જમીનમાં પૂરતો ભેજ ન હોવાથી તેઓ વાવેતરનું જોખમ લેવા તૈયાર નથી.
ગત વર્ષની સરખામણીએ સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક
વરસાદના આંકડા પર નજર કરીએ તો હાલની સ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. ગત વર્ષે જૂન મહિનાના અંત સુધીમાં જિલ્લામાં અંદાજે 17 ટકા વરસાદ નોંધાયો હતો. જેના કારણે ખરીફ વાવેતરને સારી શરૂઆત મળી હતી. જ્યારે આ વર્ષે અત્યાર સુધીમાં માત્ર 2.77 ટકા વરસાદ નોંધાયો છે. વરસાદમાં આટલો મોટો ઘટાડો છેલ્લા કેટલાક વર્ષોની સરખામણીએ પણ ચિંતાજનક માનવામાં આવી રહ્યો છે.
કૃષિ નિષ્ણાતો જણાવે છે કે ખરીફ પાક માટે પ્રથમ વરસાદ સૌથી મહત્વનો હોય છે. શરૂઆતમાં જમીનમાં પૂરતો ભેજ ઉપલબ્ધ ન હોય તો બીજનું અંકુરણ યોગ્ય રીતે થતું નથી. ઘણી વખત ખેડૂતોને બીજી વખત વાવેતર કરવું પડે છે, જેના કારણે બીજ, મજૂરી અને ખાતર સહિતનો ખર્ચ વધી જાય છે. જો વરસાદ વધુ વિલંબથી આવે તો પાકની અવધિ ઘટે છે અને તેની સીધી અસર ઉત્પાદન પર પડે છે.
ઉત્તર ગુજરાત પહેલેથી જ ભૂગર્ભ જળના ઘટતા સ્તર અને પાણીની અછત જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યું છે. આવા સમયે ચોમાસામાં પણ વરસાદ ન પડે તો સિંચાઈ માટે બોરવેલ પરનો આધાર વધી જાય છે, જેના કારણે પાણીના સ્ત્રોતો પર વધારાનો બોજ પડે છે.
ખેડૂતો માટે જાહેર કરાયો કન્ટીજન્સી પ્લાન
પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને કૃષિ વિભાગે ખેડૂતો માટે કન્ટીજન્સી પ્લાન જાહેર કર્યો છે. વરસાદ ક્યારે થાય તેના આધારે કયા પાકનું વાવેતર કરવું તે અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે.
વિભાગના જણાવ્યા મુજબ જો 5 જુલાઈ સુધીમાં સારો વરસાદ થાય તો ખેડૂતોને અડદ અને ઘાસચારા જેવા પાકનું વાવેતર કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ બંને પાક હાલની પરિસ્થિતિમાં વધુ અનુકૂળ ગણાય છે અને સમયસર વરસાદ મળે તો સારું ઉત્પાદન આપી શકે છે. જો વરસાદ વધુ મોડો પડે તો ખેડૂતોને દિવેલા (એરંડા) જેવા વૈકલ્પિક પાક તરફ વળવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. આવા પાક ઓછા સમયગાળામાં અને મર્યાદિત ભેજમાં પણ ઉગાડી શકાય છે, જેના કારણે ખેડૂતોને આર્થિક નુકસાનમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. કૃષિ વિભાગે ખેડૂતોને કોઈપણ નિર્ણય સ્થાનિક કૃષિ અધિકારીઓની સલાહ અને હવામાનની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને લેવા અપીલ કરી છે.
પાણીના કાર્યક્ષમ ઉપયોગ પર ભાર
જિલ્લામાં જ્યાં ઉભો પાક છે ત્યાં પાણીનો બગાડ ન થાય તે માટે ટપક સિંચાઈ અને ફુવારા પદ્ધતિ અપનાવવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે પરંપરાગત સિંચાઈની સરખામણીએ ટપક પદ્ધતિથી 30થી 50 ટકા સુધી પાણીની બચત થઈ શકે છે અને પાકને સતત જરૂરી ભેજ પણ મળી રહે છે. ખેડૂતોને ખેતરમાં ભેજ જાળવી રાખવા માટે નીંદણ નિયંત્રણ, જમીનનું યોગ્ય સંરક્ષણ અને ઉપલબ્ધ પાણીનો આયોજનબદ્ધ ઉપયોગ કરવા પણ માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે.
માત્ર ખેડૂતો નહીં, સમગ્ર અર્થતંત્ર પર અસર
મહેસાણા જિલ્લામાં કૃષિ સાથે પશુપાલન પણ મોટી સંખ્યામાં લોકોની આજીવિકાનું સાધન છે. જો વરસાદમાં વધુ વિલંબ થશે તો માત્ર અનાજ અને તેલીબિયાંના પાક પર જ નહીં પરંતુ પશુઓ માટેના લીલા ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતા પર પણ અસર પડશે. જેના કારણે દૂધ ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થવાની શક્યતા પણ નકારી શકાય તેમ નથી. ખેડૂતોનું કહેવું છે કે સમયસર વરસાદ નહીં પડે તો બીજ, ખાતર અને મજૂરી પાછળ કરેલો ખર્ચ વધશે. બીજી તરફ ઉત્પાદન ઘટવાથી આવકમાં ઘટાડો થશે. સતત વધી રહેલા ખેતી ખર્ચ વચ્ચે વરસાદની અનિશ્ચિતતા ખેડૂતો માટે સૌથી મોટો પડકાર બની રહી છે.
આગામી દિવસો રહેશે નિર્ણાયક
હવામાનમાં ફેરફારને ધ્યાનમાં રાખીને હવે જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહને નિર્ણાયક માનવામાં આવી રહ્યો છે. જો આગામી થોડા દિવસોમાં સારો અને વ્યાપક વરસાદ થાય તો ખરીફ વાવેતરની ગતિ ઝડપી બની શકે છે અને ખેડૂતોને મોટી રાહત મળી શકે છે. પરંતુ જો વરસાદમાં વધુ વિલંબ થશે તો ઘણા ખેડૂતોને પાક બદલવાનો અથવા વાવેતર વિસ્તાર ઘટાડવાનો નિર્ણય લેવો પડી શકે છે. કૃષિ વિભાગે ખેડૂતોને અફવાઓથી દૂર રહી અધિકૃત હવામાન આગાહીઓ પર વિશ્વાસ રાખવા તેમજ તાલુકા કૃષિ કચેરીઓનો સંપર્ક કરીને યોગ્ય માર્ગદર્શન મેળવવાની અપીલ કરી છે. હાલ સમગ્ર મહેસાણા જિલ્લાના ખેડૂતોની નજર આકાશ તરફ છે. ચોમાસું હવે માત્ર વરસાદ નહીં, પરંતુ હજારો ખેડૂતોની આશા, તેમની મહેનત અને આખા વર્ષની આવક સાથે સીધું જોડાયેલું બની ગયું છે.
