ગુજરાતમાં ઉદ્યોગોનો નકશો અને જરૂરિયાતો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે. પરંપરાગત મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરથી આગળ વધીને રાજ્ય હવે સેમિકન્ડક્ટર, ગ્રીન એનર્જી, ડ્રોન ટેક્નોલોજી, ડેટા એનાલિટિક્સ અને અદ્યતન લોજિસ્ટિક્સ જેવા નવી પેઢીના ક્ષેત્રોમાં વૈશ્વિક સ્તરે પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરવા સક્રિય પ્રયાસો કરી રહ્યું છે. જોકે, આવા પરિવર્તનના સમયમાં રાજ્ય સામે સૌથી મોટો પડકાર “સ્કિલ ગેપ” (કૌશલ્યનો તફાવત) નો છે. તેનો સીધો અર્થ એ થાય કે, ઉદ્યોગોને જે પ્રકારની આધુનિક અને કુશળ માનવશક્તિની જરૂર છે, તેની સામે બજારમાં ઉપલબ્ધ યુવાનોની કૌશલ્ય ક્ષમતા વચ્ચે ઘણું મોટું અંતર છે. આ જ ગંભીર ખાડાને પૂરવા માટે ગુજરાત સરકારે “મુખ્યમંત્રી ભવિષ્યલક્ષી કૌશલ્ય વિકાસ યોજના” (MBKVY) ની વિધિવત શરૂઆત કરી છે.
અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે, આ યોજના માત્ર પરંપરાગત આઈટીઆઈ (ITI) ટ્રેનિંગ પૂરતી સીમિત નથી. સરકાર તેને એક પ્રોએક્ટિવ “ફ્યુચર-રેડી સ્કિલ મોડલ” તરીકે રજૂ કરી રહી છે. જેમાં આગામી દાયકાની ટેક્નોલોજી આધારિત કોર્સ, ટૂંકા ગાળાની ઇન્ડસ્ટ્રી-લિંક્ડ (ઉદ્યોગ-જોડાયેલી) ટ્રેનિંગ અને સીધા રોજગારલક્ષી અભ્યાસક્રમોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાત સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ મિશન (GSDM) દ્વારા અમલમાં મૂકાતી આ મહત્વાકાંક્ષી યોજના રાજ્યની સરકારી આઈટીઆઈ, અગ્રણી ખાનગી તાલીમ કેન્દ્રો અને ટોચની ઉદ્યોગ સંસ્થાઓને એક મજબૂત શૃંખલામાં જોડે છે, જે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ 4.0 માટે અનિવાર્ય છે.
આ પણ વાંચો: શું મૃત્યુ પછી પણ નખ વધે છે? : વિજ્ઞાને ઉકેલ્યો વર્ષો જૂનો કોયડો, હકીકત જાણીને ચોંકી જશો
માત્ર ડિગ્રી નહીં, હવે ‘સ્કિલ’નો યુગ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દેશભરના શૈક્ષણિક અને આર્થિક જગતમાં એક મોટો યક્ષપ્રશ્ન ઉભો થયો છે - ડિગ્રી ધરાવતા લાખો યુવાનો બેરોજગાર હોવા છતાં, ઉદ્યોગોને તેમની ફેક્ટરીઓ અને ઓફિસો માટે યોગ્ય ઉમેદવારો કેમ મળતા નથી? આનું કારણ બહુ સ્પષ્ટ છે: આપણું પરંપરાગત સૈદ્ધાંતિક શિક્ષણ અને ઉદ્યોગોની વાસ્તવિક વ્યવહારુ જરૂરિયાત વચ્ચે મોટો વિરોધાભાસ છે. MBKVY આ જ વિસંગતતાને દૂર કરવાનો એક ગંભીર અને સકારાત્મક પ્રયાસ છે.
આ યોજનાના અભ્યાસક્રમ પર નજર કરીએ તો તેમાં ડ્રોન ઓપરેશન અને મેન્ટેનન્સ, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, એડવાન્સ ડેટા એનાલિટિક્સ, ગ્રીન અને રિન્યુએબલ એનર્જી તેમજ ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી (EV ટેક્નોલોજી) જેવા અત્યાધુનિક કોર્સનો સમાવેશ કરાયો છે. આ બાબત સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે, સરકાર હવે ફક્ત સામાન્ય રોજગાર નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના રોજગાર માટે રાજ્યના યુવાધનને સજ્જ કરવા ઈચ્છે છે.
ખાસ કરીને ગુજરાતના વર્તમાન આર્થિક ચિત્રને જોઈએ તો, ધોલેરા સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ, ગાંધીનગર ગિફ્ટ સિટી (GIFT City), રાજ્યની નવી લોજિસ્ટિક્સ પોલિસી અને રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષેત્રે થઈ રહેલા અબજો રૂપિયાના વૈશ્વિક રોકાણોને કારણે આગામી સમયમાં સ્પેશિયલાઇઝ્ડ કુશળતા ધરાવતા પ્રોફેશનલ્સની માંગ રોકેટ ગતિએ વધવાની છે. જો રાજ્ય સરકાર સમયસર આ માંગને અનુરૂપ તાલીમબદ્ધ માનવશક્તિ ઉભી કરી શકશે, તો ગુજરાત વૈશ્વિક હબ બનવાની સાથે દેશના આર્થિક વિકાસનું એન્જિન સાબિત થશે.
ગ્રામીણ યુવાનો માટે નવી ક્ષિતિજો અને ડિજિટલ ડિવાઈડનો પડકાર
આ યોજનાનું સૌથી સબળ અને પ્રશંસનીય પાસું એ છે કે તે માત્ર મેટ્રો સિટીઝ કે મોટા ઔદ્યોગિક શહેરો પૂરતી મર્યાદિત નથી રાખવામાં આવી. રાજ્ય સરકાર પાયાના સ્તરેથી બદલાવ લાવવા માટે ITI અને સ્થાનિક તાલીમ કેન્દ્રોના નેટવર્ક મારફતે છેવાડાના તાલુકા અને ગ્રામ્ય વિસ્તારો સુધી આ કોર્સ પહોંચાડવા માટે કટિબદ્ધ દેખાય છે.
ગુજરાતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હજુ પણ પરંપરાગત રોજગારીના સાધનો અત્યંત મર્યાદિત છે. કૃષિ ક્ષેત્ર પર નિર્ભર પરિવારોના યુવાનો માટે સ્થિર અને કાયમી આવકનું મોડેલ બનાવવું હંમેશાં એક પડકાર રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં, આ ટૂંકા ગાળાના ટેક્નિકલ કોર્સ અને સર્ટિફિકેશન ગ્રામીણ યુવાનોને કાં તો આધુનિક ઉદ્યોગોમાં સીધી નોકરી અપાવી શકે છે અથવા તો તેમને ‘સ્ટાર્ટ-અપ’ અને સ્વરોજગાર તરફ વાળી શકે છે.
જોકે, એક તટસ્થ વિશ્લેષક તરીકે અહીં એક મોટો પાયાનો પ્રશ્ન પણ ઉપસ્થિત થાય છે - શું આપણા ગ્રામીણ યુવાનો પાસે આ નવી પેઢીની જટિલ ટેક્નોલોજી સરળતાથી શીખવા માટે જરૂરી ડિજિટલ માળખું (Infrastructure) અને ભાષાકીય સુગમતા છે? વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટા ભાગના એડવાન્સ અને હાઈ-ટેક કોર્સ અંગ્રેજી ભાષા અને પાયાના ટેક્નિકલ જ્ઞાન પર આધારિત હોય છે. જો પાયાનું કાઉન્સેલિંગ યોગ્ય રીતે નહીં થાય અને આ તાલીમ માત્ર સર્ટિફિકેટ વહેંચવા પૂરતી જ મર્યાદિત રહી જશે, તથા યુવાનોને પૂરતો પ્રાયોગિક (Practical) અનુભવ નહીં મળે, તો યોજનાનો મૂળભૂત ઉદ્દેશ્ય કાગળ પર જ રહી જવાની પૂરેપૂરી આશંકા છે.
આ પણ વાંચો: ઘરેલું ગેસ સિલિન્ડર માટે નવા દરો જાહેર કરવામાં આવ્યા : જાણો આજે કયા ભાવે થઈ રહ્યું છે ગેસનું બુકિંગ
માત્ર તાલીમ પૂરતી નથી, સચોટ પ્લેસમેન્ટ જ અસલી કસોટી
ભારતના ઇતિહાસમાં અગાઉ પણ અનેક મહત્વાકાંક્ષી સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ યોજનાઓ (જેમ કે કેન્દ્ર સરકારની PMKVY) ધામધૂમથી શરૂ થઈ હતી, પરંતુ સમય જતાં તેમની સામે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ જ ઊભો થયો કે - “ટ્રેનિંગ પૂરી થયા પછી આખરે નોકરી ક્યાં છે?” ભૂતકાળના આ અનુભવોમાંથી શીખ લઈને ગુજરાત સરકારે આગળ વધવું પડશે. MBKVY ની અસલી સફળતાની કસોટી પણ પ્લેસમેન્ટના આંકડા પર જ નિર્ભર રહેશે.
જો તાલીમ આપતી સંસ્થાઓ અને વાસ્તવિક ઉદ્યોગો વચ્ચે મજબૂત, લાઈવ અને ઓર્ગેનિક જોડાણ ઊભું થશે, તો જ આ યોજના સાર્થક ગણાશે. હાલમાં સરકાર ઉદ્યોગો અને ટ્રેનિંગ પાર્ટનર્સને સાંકળવા માટે એક્સપ્રેશન ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ (EOI) અને એમ્પેનલમેન્ટની વહીવટી પ્રક્રિયાઓ ચલાવી રહી છે, જે આવકારદાયક છે.
ઔદ્યોગિક નિષ્ણાતોના મતે, માત્ર નવા કોર્સના ક્લાસરૂમ શરૂ કરવાથી પરિણામ નહીં મળે. યોજનાની સફળતા માટે રોજગારનું રિયલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ, સચોટ પ્લેસમેન્ટ ડેટાબેઝ, ટ્રેનિંગ મેળવ્યા બાદ મળતું વાસ્તવિક પગાર સ્તર (Salary Package) અને યુવાનોની લાંબા ગાળાની કારકિર્દી વૃદ્ધિ (Career Growth) જેવા કડક માપદંડો નક્કી કરવા પડશે. જો તાલીમ મેળવ્યા બાદ પણ યુવાનો માર્કેટમાં ભટકતા રહેશે, તો આ યોજના માત્ર સરકારી બજેટના ખર્ચ અને કાગળ પરની સિદ્ધિ સમાન બની રહેશે.
આ પણ વાંચો: NEETનું પેપર કેવી રીતે થયું લીક? : જાણો CBIની તપાસમાં શું થયો ખુલાસો
શું ગુજરાતનું આ ‘સ્કિલ મોડલ’ દેશ માટે રોલ મોડલ બનશે?
ગુજરાત દાયકાઓથી દેશમાં પોતાની ‘ઇન્ડસ્ટ્રી-ફ્રેન્ડલી’ છબી માટે જાણીતું છે. હવે સમયની માંગ સાથે કદમ મિલાવીને રાજ્ય સરકાર પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને કૌશલ્ય આધારિત અર્થતંત્ર તરફ વાળવા માંગે છે. MBKVY એ આ દીર્ઘદ્રષ્ટિ ધરાવતી વ્યૂહરચનાનો જ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આ અંતર્ગત માત્ર ટેક્નોલોજી જ નહીં, પરંતુ લોજિસ્ટિક્સ, ગ્રીન જોબ્સ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ટુરિઝમ અને સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટ જેવા વિવિધ ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં પણ વિશેષ તાલીમનું માળખું તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.
જો આ યોજના સંપૂર્ણ પારદર્શિતા સાથે અમલમાં મૂકવામાં આવે, વૈશ્વિક પ્રવાહો મુજબ કોર્સના સિલેબસ નિયમિત રીતે અપડેટ થતા રહે અને ઉદ્યોગોની વાસ્તવિક ઓન-ગ્રાઉન્ડ જરૂરિયાતો સાથે તાલીમને સીધી સાંકળવામાં આવે, તો કોઈ શંકા નથી કે ગુજરાતનું આ કૌશલ્ય મોડેલ અન્ય રાજ્યો માટે પણ એક શ્રેષ્ઠ અનુકરણીય ઉદાહરણ બની શકે છે.
આજના આધુનિક યુગમાં શૈક્ષણિક ડિગ્રી કરતાં પણ વ્યક્તિની વ્યાવહારિક ‘સ્કિલ’ વધુ મૂલ્યવાન બની ચૂકી છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ઓટોમેશનના આક્રમણ વચ્ચે પરંપરાગત નોકરીઓની વ્યાખ્યાઓ રોજ બદલાઈ રહી છે. આવી કટોકટીભરી અને પડકારજનક સ્થિતિમાં, MBKVY જેવી યોજનાઓ ગુજરાતના યુવાધનને વૈશ્વિક બજારની સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા અને લીડ કરવા માટે સક્ષમ બનાવવાની દિશામાં એક ક્રાંતિકારી પગલું સાબિત થઈ શકે છે - બસ શરત માત્ર એટલી જ છે કે, સરકાર, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગ જગત આ ત્રણેય પક્ષો આ ભગીરથ પ્રયાસને લાંબા ગાળાના મિશન તરીકે અત્યંત ગંભીરતાથી આગળ વધારે.
