તપસા હિ શુદ્ધ્યન્તિ દેહા ન સંશયઃ ભક્ત્યા તુ લભ્યતે દેવઃ શંકરઃ શાશ્વતઃ
અર્થાત્, તપશ્ચર્યા દ્વારા શરીર અને મન બંનેની શુદ્ધિ થાય છે અને સાચી ભક્તિ દ્વારા જ શાશ્વત એવા ભગવાન શંકરની પ્રાપ્તિ શક્ય છે.
મહાશિવરાત્રીના પાવન પર્વ પર શિવાલયો દીવાઓના પ્રકાશથી ઝગમગી ઉઠે છે અને ‘ૐ નમઃ શિવાય’ ના મંત્રોચ્ચારથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠે છે. ઘણા લોકો આ દિવસને માત્ર શિવ અને પાર્વતીના વિવાહની રાત્રિ માને છે, પરંતુ આ ઉત્સવ પાછળ એક અત્યંત પ્રભાવશાળી અને આધ્યાત્મિક કથા છુપાયેલી છે. આ માત્ર એક સામાન્ય લગ્ન નથી, પરંતુ બ્રહ્માંડની બે સર્વોચ્ચ શક્તિઓ એટલે કે ચેતના અને ઉર્જાના મિલનનો દિવસ છે.
સતીના વિયોગમાં શિવનું વૈરાગ્ય અને પાર્વતીનું આગમન
માતા સતીના દેહત્યાગ બાદ ભગવાન શિવ અત્યંત વ્યથિત થઈ ગયા હતા અને તેમણે સંસાર પ્રત્યે સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય ધારણ કરી લીધો હતો. તેઓ બાહ્ય જગતથી અલિપ્ત થઈને ગાઢ સાધનામાં લીન થઈ ગયા હતા. બ્રહ્માંડના સંતુલનને પુનઃ સ્થાપિત કરવા માટે માતા પાર્વતીનું આગમન થયું. હિમાલયના રાજા હિમવાન અને રાણી મેનાના ઘરે જન્મેલા પાર્વતી એક રાજકુમારી હોવા છતાં તેમનું મન હંમેશા તે યોગીમાં પરોવાયેલું રહેતું જે ભસ્મ ધારણ કરીને હિમાલયની ગુફાઓમાં તપ કરતા હતા.
કઠિન તપસ્યા દ્વારા શિવત્વની પ્રાપ્તિ
શિવ પુરાણ મુજબ, માતા પાર્વતીએ ભગવાન ભોળાનાથને પ્રાપ્ત કરવા માટે મહેલોના વૈભવનો ત્યાગ કરીને કઠોર તપસ્યા શરૂ કરી. તેમણે કાતિલ ઠંડી અને બરફીલા પવનો વચ્ચે પણ ધ્યાન ધર્યું. શરૂઆતમાં તેમણે માત્ર પાંદડા ખાઈને જીવન નિર્વાહ કર્યો અને અંતે તેનો પણ ત્યાગ કરી દીધો. માતા પાર્વતી શિવ પાસે કોઈ ફેરફારની અપેક્ષા રાખતા નહોતા, પરંતુ તેઓ સ્વયં પોતાની ચેતનાને શિવના સ્તર સુધી લઈ જવા માંગતા હતા. તેમણે સાબિત કર્યું કે દિવ્ય પ્રેમ માત્ર શિસ્ત અને અતૂટ શ્રદ્ધા દ્વારા જ મેળવી શકાય છે.
ઋષિ વેશે શિવજીએ લીધી પાર્વતીની કસોટી
કાલિદાસ રચિત ‘કુમારસંભવમ્’ માં વર્ણવ્યા મુજબ, જ્યારે માતા પાર્વતીની તપસ્યાથી ત્રણેય લોક થરથરવા લાગ્યા, ત્યારે ભગવાન શિવે તેમની પરીક્ષા લેવાનું નક્કી કર્યું. શિવજી એક સાધારણ ઋષિનો વેશ ધારણ કરીને પાર્વતી પાસે પહોંચ્યા અને શિવની ટીકા કરવા લાગ્યા. તેમણે કહ્યું કે શિવ તો સ્મશાનમાં રહેનારા, ભસ્મ લગાવનારા અને ભૂત-પ્રેતોથી ઘેરાયેલા અઘોરી છે, તમે તેમની સાથે લગ્ન કેમ કરવા માંગો છો? પાર્વતીએ અત્યંત શાંતિથી શિવના બ્રહ્માંડ સ્વરૂપ અને તેમના વૈરાગ્યનું વર્ણન કરીને સાબિત કર્યું કે તેમની ભક્તિ કોઈ કલ્પના નહીં પરંતુ જ્ઞાન પર આધારિત છે.
વૈરાગ્યથી ગૃહસ્થ જીવનની યાત્રા
સ્કંદ પુરાણના ઉલ્લેખ પ્રમાણે, અંતે શિવે ગૃહસ્થ જીવન સ્વીકારવું પડ્યું. જ્યારે શિવજીની જાન પાર્વતીના દ્વારે પહોંચી ત્યારે તેમના વિચિત્ર ગણો અને ભૂત-પ્રેતોને જોઈને પાર્વતીના પરિવારજનો ભયભીત થઈ ગયા હતા. જોકે, આ વિવાહ એ વાતનું પ્રતીક છે કે આધ્યાત્મિકતા અને સામાજિક જવાબદારીઓ એકસાથે નિભાવી શકાય છે. શક્તિ વગર શિવ અધૂરા છે અને શિવ વગર શક્તિ પ્રગટ થઈ શકતી નથી. લિંગ પુરાણ મુજબ, મહાશિવરાત્રી માત્ર વિવાહનો જ નહીં પરંતુ અહંકારના પરાજયનો પણ ઉત્સવ છે.
આ કથા આપણને શીખવે છે કે કોઈ પણ આશીર્વાદ કે લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરતા પહેલા આપણે પોતાની જાતને તે યોગ્ય બનાવવી પડે છે. મહાશિવરાત્રી એ રૂપાંતરણનો ઉત્સવ છે.
