Madhya Pradesh : ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાના સંરક્ષણ માટે ચાલી રહેલા પ્રયાસોમાં મધ્યપ્રદેશે મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. ભારત સરકારની ‘જ્ઞાન ભારતમ એપ’ અંતર્ગત હાથ ધરાયેલા વિશેષ અભિયાન દરમિયાન રાજ્યના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી સદીઓ જૂની દુર્લભ હસ્તપ્રતો, પ્રાચીન નકશા, ધાર્મિક ગ્રંથો અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો મળી આવ્યા છે. આ શોધ માત્ર ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિના અભ્યાસ માટે જ મહત્વપૂર્ણ નથી, પરંતુ દેશના પ્રાચીન જ્ઞાનને આગામી પેઢી સુધી પહોંચાડવાના પ્રયાસોને પણ નવી દિશા આપે છે. મુખ્યમંત્રી ડૉ. મોહન યાદવના નેતૃત્વ હેઠળ રાજ્યના સંસ્કૃતિ વિભાગે અત્યાર સુધીમાં કુલ 34,45,439 પ્રાચીન હસ્તપ્રતોના પાનાનું ડિજિટલ રજીસ્ટ્રેશન પૂર્ણ કર્યું છે. આ કામગીરી સાથે મધ્યપ્રદેશ ડિજિટલ નોંધણીના ક્ષેત્રમાં દેશભરમાં પ્રથમ સ્થાને પહોંચ્યું છે. અભિયાનનો મુખ્ય હેતુ પ્રાચીન હસ્તપ્રતોને ડિજિટલ સ્વરૂપે સુરક્ષિત રાખવાનો છે, જેથી સમયની સાથે તેમનું નુકસાન અટકાવી શકાય અને વિશ્વભરના સંશોધકો માટે તે સરળતાથી ઉપલબ્ધ બની રહે.
ટીકમગઢમાં મળ્યો ‘જંબુદ્વીપ’નો દુર્લભ 10 ફૂટ લાંબો નકશો
આ અભિયાનની સૌથી નોંધપાત્ર શોધ ટીકમગઢ જિલ્લામાંથી સામે આવી છે, જ્યાં કાપડ પર દોરાયેલો અંદાજે 10 ફૂટ લાંબો ‘જંબુદ્વીપ’નો પ્રાચીન નકશો મળ્યો છે. પ્રાચીન ભારતીય પરંપરામાં જંબુદ્વીપનો ઉલ્લેખ ભારતીય ભૂગોળ અને વિશ્વદર્શન સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ ખ્યાલ તરીકે થાય છે. નકશાના કેન્દ્રમાં ગોળાકાર માળખું દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે તેની આસપાસ પર્વતમાળાઓ, નદીઓ અને વિવિધ પ્રાચીન પ્રદેશોનું ઝીણવટપૂર્વક ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે. નિષ્ણાતોના મત મુજબ આ પ્રકારના નકશા પ્રાચીન ભારતીય ભૂગોળ અને નકશા નિર્માણની પરંપરાનો મહત્વપૂર્ણ પુરાવો બની શકે છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : ડિલીવરી બોયની બાઈક પર દીપડાએ મારી છલાંગ : CCTVમાં કેદ થયેલી ઘટનાનો ખતરનાક Video થયો વાયરલ
બુરહાનપુરમાં મળ્યું 220 વર્ષ જૂનું 20 ફૂટ લાંબું હસ્તલિખિત ‘શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ’
બુરહાનપુર જિલ્લામાંથી મળેલી બીજી મહત્વપૂર્ણ શોધમાં લગભગ 220 વર્ષ જૂનું અને અંદાજે 20 ફૂટ લાંબું હસ્તલિખિત ‘શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ’ સામેલ છે. સમગ્ર ગ્રંથ હાથથી લખાયેલો છે અને વર્ષો બાદ પણ સારી સ્થિતિમાં મળવો પોતે જ એક દુર્લભ ઘટના માનવામાં આવે છે. આ હસ્તપ્રત ભારતીય ધાર્મિક સાહિત્ય, લેખનકલા અને પરંપરાગત જ્ઞાન પરંપરાનું મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ માનવામાં આવે છે. હવે તેને ડિજિટલ સ્વરૂપમાં સુરક્ષિત કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી ભવિષ્યમાં તેનું સંશોધન અને અભ્યાસ વધુ સરળ બની શકે.
પન્નામાંથી ‘રસિક પ્રિયા’ની મૂળ હસ્તપ્રત, દતિયામાંથી પ્રાચીન તામ્રપત્ર
અભિયાન દરમિયાન પન્ના જિલ્લાના શ્રી રામ જાનકી મંદિર પરથી મહાકવિ કેશવદાસ દ્વારા ઈ.સ. 1591માં રચાયેલ ‘રસિક પ્રિયા’ની મૂળ હસ્તપ્રત પણ મળી આવી છે. અંદાજે 435 વર્ષ જૂનો આ ગ્રંથ ઋતિકાલીન સાહિત્યનો મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ માનવામાં આવે છે. તેમાં કાવ્યશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોને રાધા-કૃષ્ણના પ્રસંગો અને સુંદર છંદો દ્વારા સરળ ભાષામાં રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. દતિયા જિલ્લામાંથી વિક્રમ સંવત 1828નો પ્રાચીન તામ્રપત્ર શિલાલેખ પણ મળ્યો છે, જે ઓરછા રાજ્યના સમયગાળાના રાજકીય અને સામાજિક ઇતિહાસ પર મહત્વપૂર્ણ પ્રકાશ પાડે છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : અયોધ્યા રામ મંદિર ટ્રસ્ટનો મોટો નિર્ણય : દાનપેટીથી બેંક ખાતા સુધી બદલાઈ આખી વ્યવસ્થા
ડિજિટલ નોંધણીમાં ભોપાલ અને ઇન્દોર મોખરે
1 જુલાઈ સુધી ઉપલબ્ધ સત્તાવાર માહિતી મુજબ ભોપાલમાં 24 લાખથી વધુ હસ્તપ્રતોના પાનાનું ડિજિટલ રજીસ્ટ્રેશન કરવામાં આવ્યું છે, જે રાજ્યમાં સૌથી વધુ છે. ઇન્દોર બીજા ક્રમે છે, જ્યારે રેવા, બેતુલ અને છિંદવાડા સહિતના જિલ્લાઓએ પણ નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. અભિયાન હેઠળ અત્યાર સુધીમાં 12 લાખથી વધુ પાનાનું સફળતાપૂર્વક વેરિફિકેશન પણ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે. રાજ્યના અધિક મુખ્ય સચિવ (સંસ્કૃતિ) શિવ શેખર શુક્લાના જણાવ્યા અનુસાર મંદિરો, મઠો અને સંગ્રહાલયોમાં સચવાયેલા આ ગ્રંથો માત્ર ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો નથી, પરંતુ જ્ઞાનનો જીવંત ભંડાર છે.
સામાન્ય નાગરિકો પણ બની શકે છે અભિયાનના ભાગીદાર
‘જ્ઞાન ભારતમ એપ’ની વિશેષતા એ છે કે તેમાં ‘સ્માર્ટ સર્ચ’ સુવિધા ઉપલબ્ધ છે, જેના માધ્યમથી વિદ્યાર્થી, સંશોધક અને વિદ્વાનો લેખક, ભાષા અથવા વિષયના આધારે પ્રાચીન હસ્તપ્રતો શોધી શકે છે. આ ઉપરાંત જો કોઈ વ્યક્તિ, મંદિર, મઠ અથવા સંસ્થા પાસે પ્રાચીન હસ્તપ્રતો, ગ્રંથો અથવા દસ્તાવેજો સુરક્ષિત હોય તો તેઓ પણ એપ મારફતે તેની ડિજિટલ નોંધણી અને સંરક્ષણ માટે અરજી કરી શકે છે. આ પહેલ દેશના પ્રાચીન જ્ઞાન અને સાંસ્કૃતિક વારસાને લાંબા ગાળે સુરક્ષિત રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
