કચ્છમાં ચોમાસું ખેચાતાં માલધારીઓ પર આફત : ઘાસચારો મોંઘો, દૂધ ઉત્પાદન અડધું થયું

ભુજ: કચ્છ જિલ્લામાં ચાલુ વર્ષે ચોમાસું હજુ સુધી સક્રિય રીતે જામ્યું નથી, જેના કારણે સમગ્ર જિલ્લામાં ખાસ કરીને બન્ની વિસ્તારના માલધારીઓ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. છેલ્લા એક મહિનાથી નોંધપાત્ર વરસાદ ન પડતા ગૌચરની જમીનો સૂકી પડી છે, ઘાસચારો ખૂટી રહ્યો છે અને પાણીના સ્ત્રોતો પણ ધીમે-ધીમે સૂકાઈ રહ્યા છે. પરિણામે પશુપાલન પર નિર્ભર હજારો પરિવારો માટે અત્યારે પોતાના અબોલ પશુધનનું જતન કરવું સૌથી મોટો પડકાર બની ગયું છે. કચ્છના બન્ની વિસ્તાર સહિત નાની દદ્ધર અને આસપાસના ગામોમાં વરસાદના અભાવે અછત જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે. સામાન્ય રીતે ચોમાસાની શરૂઆત થતાં ગૌચરોમાં લીલું ઘાસ ઊગી નીકળે છે અને પશુઓને પૂરતો કુદરતી ચારો મળી રહે છે, પરંતુ આ વર્ષે ચોમાસું ખેંચાતા સમગ્ર વિસ્તારની સ્થિતિ ચિંતાજનક બની છે. માલધારીઓને હવે પશુઓ માટે બજારમાંથી મોંઘા ભાવે ઘાસ અને અન્ય પશુઆહાર ખરીદવાની ફરજ પડી રહી છે.

ઘાસચારાના ભાવમાં બમણાથી વધુ વધારો

નાની દદ્ધર ગામના પશુપાલક હાજી હાસમ નોડેએ જણાવ્યું હતું કે થોડા મહિના પહેલાં જે ઘાસ પ્રતિ કિલો રૂ. 6થી 8માં સરળતાથી મળી જતો હતો, તે હવે રૂ. 20થી 22 પ્રતિ કિલો સુધી પહોંચી ગયો છે. માત્ર ઘાસ જ નહીં પરંતુ પશુઓને આપવામાં આવતા ખોળ અને ભૂસાના ભાવમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. એક સમયે રૂ. 1200થી 1300માં મળતી ભૂસાની એક ગુણી હવે રૂ. 1500થી 1600 સુધી વેચાઈ રહી છે. બીજી તરફ પશુઓ માટે મહત્વનો આહાર ગણાતા ખોળના ભાવ પણ રૂ. 2200થી 2300 સુધી પહોંચી ગયા છે. સતત વધી રહેલા ખર્ચને કારણે નાના અને મધ્યમ પશુપાલકો માટે પશુઓનું પાલન કરવું દિવસેને દિવસે મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. માલધારીઓનું કહેવું છે કે પશુઆહારના વધેલા ભાવ સામે દૂધના ભાવમાં તે પ્રમાણમાં વધારો થયો નથી. જેના કારણે ખર્ચ અને આવક વચ્ચેનું સંતુલન સંપૂર્ણપણે બગડી ગયું છે.

દૂધ ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો

ચોમાસા દરમિયાન સામાન્ય રીતે પશુઓને પૂરતો લીલો ચારો અને અનુકૂળ વાતાવરણ મળતું હોવાથી દૂધ ઉત્પાદન તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચતું હોય છે. પરંતુ હાલની ગરમી, ચારા અને પાણીની અછતના કારણે પશુઓના સ્વાસ્થ્ય પર સીધી અસર પડી રહી છે. સ્થાનિક પશુપાલકોના જણાવ્યા મુજબ અગાઉ જેટલું દૂધ મળતું હતું તેની સરખામણીએ હાલમાં ઉત્પાદન લગભગ 50 ટકા સુધી ઘટી ગયું છે. દૂધ ઉત્પાદન ઘટતાં દૈનિક આવકમાં પણ મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. ઘણા પરિવારો માટે દૂધ વેચાણ જ મુખ્ય આવકનું સાધન હોવાથી આ સ્થિતિ તેમના જીવનનિર્વાહ પર ગંભીર અસર કરી રહી છે.

આ પણ વાંચો: ગુજરાતમાં 'અશાંત ધારા'નો નવો ઈતિહાસ : સરકારે અમલમાં મૂક્યો 'સ્પેસિફાઈડ એરિયા'નો નવો નિયમ

પાણીની અછતથી પણ વધી મુશ્કેલી

ઘાસચારા ઉપરાંત પાણીની સમસ્યા પણ માલધારીઓ માટે ચિંતાનો વિષય બની રહી છે. વરસાદના અભાવે તળાવો, કુદરતી જળાશયો અને નાના પાણીના સ્ત્રોતોમાં પૂરતું પાણી એકત્ર થયું નથી. પરિણામે પશુઓને પીવાનું પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવું પણ દિવસેને દિવસે મુશ્કેલ બનતું જઈ રહ્યું છે. ઘણા ગામોમાં માલધારીઓને પાણી માટે દૂર સુધી જવું પડે છે અથવા ટેન્કરો પર નિર્ભર રહેવું પડે છે. જો આગામી દિવસોમાં સારો વરસાદ નહીં પડે તો સ્થિતિ વધુ ગંભીર બનવાની શક્યતા સ્થાનિકો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

પશુપાલકોની આર્થિક સ્થિતિ પર અસર

કચ્છના બન્ની વિસ્તારની અર્થવ્યવસ્થા મોટા પ્રમાણમાં પશુપાલન પર આધારિત છે. અહીં હજારો પરિવારો ગાય, ભેંસ, ઊંટ, ઘેટાં અને બકરાંના ઉછેર દ્વારા જીવન ગુજારે છે. પશુઆહારના વધતા ખર્ચ અને દૂધ ઉત્પાદનમાં ઘટાડાને કારણે તેમની આવકમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. ઘણા પશુપાલકોને હવે પશુઓના ચારા માટે દેવું કરવું પડી રહ્યું છે. કેટલાક પરિવારો તો પોતાના પશુધનને બચાવવા માટે અન્ય ખર્ચમાં પણ કાપ મૂકી રહ્યા છે. જો લાંબા સમય સુધી વરસાદ નહીં પડે તો પશુઓનું સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પણ પડી શકે તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.

આ પણ વાંચો: અમદાવાદના મેમકો ચાર રસ્તા પાસે બેફામ કારનો કહેર : રિક્ષાચાલકનું મોત; અનેક લોકો ઈજાગ્રસ્ત

ચોમાસાની રાહમાં સમગ્ર કચ્છ

હવામાન વિભાગે આગામી દિવસોમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે, જેના કારણે કચ્છના માલધારીઓમાં આશા જાગી છે. જો આગામી દિવસોમાં સારો વરસાદ થાય તો ગૌચરોમાં ફરી લીલું ઘાસ ઊગી શકે અને પાણીની સ્થિતિમાં પણ સુધારો આવી શકે છે. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે કચ્છ જેવા પશુપાલન આધારિત જિલ્લામાં સમયસર વરસાદ જીવનરેખા સમાન છે. વરસાદમાં વિલંબ થતાં માત્ર ખેતી જ નહીં પરંતુ સમગ્ર પશુપાલન વ્યવસાય પર પણ તેની સીધી અસર પડે છે.

સરકાર પાસે સહાયની માંગ

માલધારીઓએ રાજ્ય સરકાર સમક્ષ પશુઆહાર પર સહાય, ઘાસચારા ડેપો શરૂ કરવા, પાણીની પૂરતી વ્યવસ્થા કરવા તેમજ પશુપાલકોને વિશેષ રાહત પેકેજ જાહેર કરવાની માંગ કરી છે. તેમનું માનવું છે કે જો સમયસર સહાય નહીં મળે તો અનેક પરિવારોને આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

હાલ સમગ્ર કચ્છમાં સૌની નજર આકાશ તરફ છે. સમયસર અને સારો વરસાદ પડે તો જ ગૌચરો ફરી હરિયાળા બનશે, પશુઓને પૂરતો ચારો મળશે અને માલધારીઓના જીવનમાં ફરી રાહતનો શ્વાસ આવશે. ત્યાં સુધી કચ્છના હજારો પશુપાલક પરિવારો માટે આ સમય કસોટી સમાન બની રહ્યો છે.