આવકવેરા રિટર્ન એટલે કે ITR ફાઇલ કરવાની અંતિમ તારીખ હવે નજીક આવી રહી છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન થયેલી આવક માટે Assessment Year 2026-27માં ITR ફાઇલ કરવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. સામાન્ય રીતે વ્યક્તિગત કરદાતાઓ માટે 31 જુલાઈ 2026 મહત્વપૂર્ણ ડેડલાઇન છે. જો તમે હજુ સુધી તમારું ITR ફાઇલ કર્યું નથી, તો છેલ્લી ઘડી સુધી રાહ જોવાને બદલે સમયસર રિટર્ન ભરવું વધુ યોગ્ય છે. કારણ કે 31 જુલાઈ બાદ પણ ITR ફાઇલ કરી શકાય છે, પરંતુ તેને Belated Return એટલે કે વિલંબિત રિટર્ન તરીકે ગણવામાં આવશે અને તેના પર લાગુ પડતી લેટ ફી તથા અન્ય કરવેરા સંબંધિત અસરોનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે 31 જુલાઈની તારીખ ચૂકી જવાથી ITR ભરવાની તક સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જતી નથી. આવકવેરા વિભાગના સત્તાવાર FAQ મુજબ, Assessment Year 2026-27 માટે Belated Return 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધી અથવા આકારણી પૂર્ણ થાય તે પહેલાં, જે વહેલું હોય ત્યાં સુધી ફાઇલ કરી શકાય છે. જોકે, ડેડલાઇન બાદ રિટર્ન ફાઇલ કરવાથી વિલંબિત રિટર્ન માટેની લેટ ફી લાગુ થઈ શકે છે.
₹5,000 સુધીની લેટ ફી
Income Tax Act, 1961ની Section 234F હેઠળ વિલંબથી ITR ફાઇલ કરવા માટે લેટ ફીનો નિયમ છે. જો કરદાતાની કુલ આવક ₹5 લાખથી વધુ હોય તો વિલંબિત રિટર્ન માટે ₹5,000 સુધીની લેટ ફી લાગુ થઈ શકે છે. જ્યારે કુલ આવક ₹5 લાખથી વધુ ન હોય તો લેટ ફી ₹1,000 સુધીની હોય છે. જોકે, જે વ્યક્તિની આવક લાગુ પડતી Basic Exemption Limitથી ઓછી હોય તેના માટે Section 234F હેઠળ લેટ ફી લાગુ ન પડવાની સ્થિતિ હોઈ શકે છે. તેથી દરેક કરદાતાએ પોતાની આવક અને લાગુ પડતા નિયમો પ્રમાણે સ્થિતિ તપાસવી જરૂરી છે.
અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે કે લેટ ફી અને ટેક્સ એક જ વસ્તુ નથી. જો તમારી પાસે કોઈ ટેક્સ બાકી નથી, તો માત્ર ITR મોડું ભરવાથી દરેક કિસ્સામાં વધારાનો ટેક્સ બાકી થઈ જાય એવું નથી. પરંતુ લાગુ પડતી લેટ ફી અલગથી ચૂકવવી પડી શકે છે. બીજી તરફ, જો રિટર્ન મુજબ કોઈ ટેક્સ બાકી રહેતો હોય તો વ્યાજની જોગવાઈ પણ લાગુ પડી શકે છે.
બાકી ટેક્સ હોય તો વ્યાજનો વધારાનો બોજ
ITR મોડું ફાઇલ કરનાર વ્યક્તિ માટે માત્ર લેટ ફી જ નહીં, પરંતુ બાકી રહેલા ટેક્સ પર વ્યાજનો મુદ્દો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જૂના Income Tax Act હેઠળ Section 234A સાથે સંબંધિત જોગવાઈ મુજબ, નિર્ધારિત તારીખ બાદ રિટર્ન ફાઇલ કરવામાં આવે અને ટેક્સ બાકી હોય તો બાકી કરની રકમ પર દર મહિને અથવા મહિનાના ભાગ માટે 1 ટકા વ્યાજ લાગુ થઈ શકે છે. એટલે કે, કરદાતાએ માત્ર ITR ભરવાની લેટ ફી જ નહીં, પરંતુ બાકી ટેક્સ અને લાગુ પડતા વ્યાજની પણ ગણતરી કરવી પડે છે.
જે કરદાતાને પોતાના રિટર્નમાં ટેક્સ ચૂકવવાનો રહે છે તેમના માટે સમયસર ITR ફાઇલ કરવું વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. મોડું થતાં લેટ ફી અને વ્યાજનો સંયુક્ત બોજ વધે તેવી શક્યતા રહે છે. જોકે, વ્યાજની ચોક્કસ ગણતરી કરદાતાની કર જવાબદારી અને ચુકવણીની સ્થિતિ પર આધારિત રહેશે.
શેરબજાર કે બિઝનેસમાં નુકસાન થયું હોય તો ખાસ ધ્યાન રાખો
સમયસર ITR ફાઇલ કરવાનો એક મહત્વપૂર્ણ ફાયદો એ છે કે ચોક્કસ પ્રકારના નુકસાનને ભવિષ્યના વર્ષોમાં આગળ લઈ જઈને સેટ ઓફ કરવાની સુવિધા મળી શકે છે. શેરબજારમાં થયેલા કેટલાક Capital Loss અથવા બિઝનેસમાં થયેલા નુકસાનને નિયમો મુજબ આગામી વર્ષોમાં Carry Forward કરવાની તક હોય છે.
પરંતુ આ લાભ મેળવવા માટે રિટર્ન સમયસર ફાઇલ કરવું જરૂરી બની શકે છે. જો કરદાતા ડેડલાઇન ચૂકી જાય અને Belated Return ફાઇલ કરે, તો કેટલાક પ્રકારના નુકસાનને Carry Forward કરવાની સુવિધા ગુમાવવાની શક્યતા રહે છે. જોકે, દરેક પ્રકારના નુકસાન માટે નિયમો અલગ હોઈ શકે છે. તેથી શેરબજાર, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અથવા બિઝનેસમાં નુકસાન ધરાવતા કરદાતાઓએ ખાસ કરીને સમયસર ITR ફાઇલ કરવું જોઈએ.
TDS કપાયો છે તો રિફંડ મેળવવામાં પણ વિલંબ થઈ શકે
ઘણા સેલેરીડ અથવા અન્ય કરદાતાઓની આવકમાંથી TDS કપાઈ જાય છે. જો વર્ષ દરમિયાન કપાયેલો TDS તમારી વાસ્તવિક ટેક્સ જવાબદારી કરતાં વધુ હોય, તો ITR ફાઇલ કર્યા બાદ રિફંડ મળવાની સ્થિતિ બની શકે છે. આવા કિસ્સામાં રિટર્ન મોડું ફાઇલ કરવાથી રિફંડની પ્રક્રિયા પણ મોડેથી શરૂ થઈ શકે છે. એટલે કે, જો તમને સરકાર પાસેથી ટેક્સ રિફંડ મળવાનું હોય તો સમયસર ITR ફાઇલ કરવાથી પ્રક્રિયા વહેલી શરૂ થઈ શકે છે. જોકે, રિફંડની ચોક્કસ સમયમર્યાદા રિટર્નની પ્રક્રિયા, ચકાસણી અને અન્ય બાબતો પર આધારિત રહે છે.
31 જુલાઈ કોના માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
Assessment Year 2026-27 માટે ITR ફાઇલ કરતી વખતે યોગ્ય ITR Form પસંદ કરવો પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે. Income Tax Departmentના સત્તાવાર પોર્ટલ પર AY 2026-27 માટે ITR-1, ITR-2, ITR-3 અને ITR-4 સહિતની ફાઇલિંગ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. સામાન્ય રીતે વ્યક્તિગત કરદાતાઓની આવકના પ્રકાર અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે અલગ-અલગ ITR Form લાગુ પડે છે. સેલેરી, એકથી વધુ હાઉસ પ્રોપર્ટી, કેપિટલ ગેઇન, બિઝનેસ અથવા પ્રોફેશનલ આવક વગેરેના આધારે યોગ્ય ફોર્મ પસંદ કરવું પડે છે. તેથી માત્ર છેલ્લી તારીખ જોઈને કોઈપણ ફોર્મ પસંદ કરવાને બદલે પોતાની આવકના સ્ત્રોત અને લાગુ નિયમો ચકાસવા જરૂરી છે.
Income Tax Departmentના સત્તાવાર FAQ મુજબ, AY 2026-27 માટે સામાન્ય ડ્યુ ડેટ 31 જુલાઈ 2026 છે, જ્યારે કેટલાક Non-Audit કેસ માટે 31 ઓગસ્ટ 2026 જેવી અલગ સમયમર્યાદા લાગુ પડે છે. Audit લાગુ પડતા કરદાતાઓ માટે અલગ ડેડલાઇન હોઈ શકે છે. તેથી દરેક વ્યક્તિએ પોતાની કેટેગરી પ્રમાણે ડેડલાઇન તપાસવી જોઈએ.
છેલ્લી ઘડીએ ITR ભરવાનું ટાળવું કેમ જરૂરી?
દર વર્ષે ITRની અંતિમ તારીખ નજીક આવતા મોટી સંખ્યામાં લોકો એકસાથે રિટર્ન ફાઇલ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ દરમિયાન પોર્ટલ પર ટ્રાફિક વધે અથવા ટેક્નિકલ સમસ્યા સર્જાય તો છેલ્લી ઘડીએ મુશ્કેલી પડી શકે છે. Income Tax Departmentનું e-Filing Portal હાલમાં AY 2026-27 માટે ITR ફાઇલિંગની સુવિધા આપી રહ્યું છે અને 31 જુલાઈ સુધી સપોર્ટ લાઇન્સ પણ વિસ્તૃત સમય માટે ઉપલબ્ધ રાખવામાં આવી છે.
આથી કરદાતાઓએ AIS, Form 16, Form 16A, TDS વિગતો, બેંક સ્ટેટમેન્ટ, રોકાણ અને અન્ય જરૂરી દસ્તાવેજો ચકાસીને ITR તૈયાર કરવું જોઈએ. ખાસ કરીને AIS અને TDSમાં દર્શાવાતી આવક અને પોતાની વિગતો વચ્ચે કોઈ તફાવત હોય તો તેને સમયસર તપાસવો જરૂરી છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ITR ફાઇલ કર્યા બાદ તેની Verification પ્રક્રિયા પણ પૂર્ણ કરવી જરૂરી છે. માત્ર રિટર્ન સબમિટ કરીને પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ જાય છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. કરદાતાએ રિટર્નની સ્થિતિ તપાસવી અને જરૂરી હોય તો સમયસર e-Verify કરવું જોઈએ.
આખરે, 31 જુલાઈ 2026ની ડેડલાઇન ચૂકી જનાર કરદાતા માટે ITR ફાઇલ કરવાનો રસ્તો બંધ થતો નથી, પરંતુ મોડું રિટર્ન વધારાની લેટ ફી અને સંભવિત વ્યાજની જવાબદારી લાવી શકે છે. ઉપરાંત, નુકસાન Carry Forward કરવા જેવા મહત્વપૂર્ણ ટેક્સ લાભો પર પણ અસર પડી શકે છે. તેથી જો તમે AY 2026-27 માટે ITR ફાઇલ કરવાના બાકી હોવ તો અંતિમ દિવસની રાહ જોવાને બદલે તમારી આવક અને લાગુ પડતી કેટેગરી પ્રમાણે યોગ્ય ફોર્મ પસંદ કરીને વહેલી તકે રિટર્ન ફાઇલ કરવું વધુ સુરક્ષિત અને વ્યવહારુ છે.
