જ્યારે પણ અંતરિક્ષમાં કોઈ નવું મિશન લોન્ચ થાય છે ત્યારે શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર પરથી ગુંજતું રોકેટનું નામ આખા વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચે છે. તાજેતરમાં જ ISROએ LVM3-M6 દ્વારા અત્યાર સુધીનો સૌથી વજનદાર અમેરિકન સેટેલાઈટ લોન્ચ કરીને નવો કીર્તિમાન સ્થાપિત કર્યો છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ શક્તિશાળી રોકેટ્સના નામ કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવે છે? શું તે કોઈ એક વૈજ્ઞાનિકની પસંદગી હોય છે કે તેની પાછળ કોઈ ગૂઢ રહસ્ય છુપાયેલું હોય છે? ચાલો જાણીએ ISROની આ નામકરણ પ્રક્રિયા વિશેની રસપ્રદ વિગતો.
કોણ નક્કી કરે છે રોકેટનું નામ?
ISROમાં રોકેટનું નામ રાખવાની પ્રક્રિયા અત્યંત ગંભીર અને સંસ્થાકીય હોય છે. આ જવાબદારી કોઈ એક ચોક્કસ વ્યક્તિને સોંપવામાં આવતી નથી. રોકેટનું નામ નક્કી કરવાનો અંતિમ નિર્ણય ISROના ટોચના વહીવટી સ્તરે લેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં મિશન સાથે સીધા સંકળાયેલા વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકો, Project Director અને પ્રોગ્રામ ડાયરેક્ટર પોતાના મંતવ્યો આપે છે. ત્યારબાદ ISRO હેડક્વાર્ટરની કમિટીઓ આ નામો પર ચર્ચા કરે છે અને ભારતની વૈજ્ઞાનિક ઓળખને અનુરૂપ નામ પસંદ કરવામાં આવે છે.
નામની પાછળનું ટેકનિકલ લોજિક
રોકેટનું નામ મુખ્યત્વે તેની કાર્યક્ષમતા અને તે કઈ કક્ષામાં સેટેલાઈટને સ્થાપિત કરશે તેના પર આધારિત હોય છે:
PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle): આ નામ એટલા માટે અપાયું છે કારણ કે આ રોકેટ પૃથ્વીની ધ્રુવીય કક્ષામાં ઉપગ્રહોને પહોંચાડવા માટે સક્ષમ છે.
GSLV (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle): આ રોકેટ ભારે ઉપગ્રહોને પૃથ્વીની ભૂસ્થિર કક્ષામાં સ્થાપિત કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે.
LVM (Launch Vehicle Mark): આ શ્રેણી રોકેટની આધુનિક પેઢી અને તેની વજન ઊંચકવાની પ્રચંડ શક્તિને દર્શાવે છે. અત્યારે LVM3 એ ISROનું સૌથી પાવરફુલ રોકેટ છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને વિજ્ઞાનનો અનોખો સમન્વય
ISRO હંમેશા એવા નામો પસંદ કરે છે જે ટેકનિકલ હોવાની સાથે સાથે ભારતીય વારસા સાથે પણ જોડાયેલા હોય. ઉદાહરણ તરીકે:
Agni અને Akash: આ નામો ભારતીય પંચતત્વ અને શક્તિનું પ્રતીક છે.
Gaganyaan: જેનો અર્થ થાય છે આકાશમાં જતું વાહન. તે ભારતના પ્રથમ માનવ અંતરિક્ષ મિશનની ઓળખ બની ગયું છે.
Chandrayaan અને Mangalyaan: આ નામો સીધા જે તે ગ્રહ કે ઉપગ્રહના લક્ષ્યને સંસ્કૃત શબ્દો સાથે જોડીને બનાવવામાં આવ્યા છે, જેથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતની એક અલગ છાપ ઉભી થાય.
અંતિમ મહોર કોણ મારે છે?
જ્યારે વૈજ્ઞાનિકો અને કમિટી દ્વારા કોઈ નામ સૂચવવામાં આવે છે, ત્યારે તેના પર અંતિમ મંજૂરી ISROના અધ્યક્ષ અને ભારત સરકારના Department of Space દ્વારા આપવામાં આવે છે. એકવાર નામ મંજૂર થઈ જાય પછી જ તેનો ઉપયોગ સત્તાવાર જાહેરાતો, વિદેશી એજન્સીઓ સાથેના કરારો અને ઈતિહાસના પુસ્તકોમાં કરવામાં આવે છે. આ રીતે દરેક રોકેટનું નામ ભારતની વૈજ્ઞાનિક દિશા અને મહત્વાકાંક્ષાનું પ્રતીક બની જાય છે.
