તેહરાન: પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભીષણ સંઘર્ષ વચ્ચે ઈરાને એક નવો વટહુકમ બહાર પાડ્યો છે. ઈરાની સેનાના સત્તાવાર નિવેદન અનુસાર, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજો પરનો પ્રતિબંધ માત્ર અમેરિકા, ઈઝરાયેલ, યુરોપિયન દેશો અને તેમના સહયોગી રાષ્ટ્રો માટે જ લાગુ પડશે. ઈરાનના ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશન ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) એ ગુરુવારે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે જો આ પ્રતિબંધિત દેશોના જહાજો આ માર્ગનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરશે, તો તેમને ઈરાની સેના દ્વારા નિશાન બનાવવામાં આવશે.
ઈરાનનો આ નિર્ણય વૈશ્વિક રાજનીતિ અને અર્થતંત્રમાં મોટા ફેરફારો લાવી શકે તેમ છે. જોકે, આ એલાન ભારત માટે એક મોટી રાહત સમાન માનવામાં આવી રહ્યું છે. ભલે ઈરાને પોતાના નિવેદનમાં ભારતનું નામ સ્પષ્ટ રીતે લીધું નથી, પરંતુ પ્રતિબંધિત દેશોની યાદીમાં ભારતનો સમાવેશ ન હોવો એ દર્શાવે છે કે ભારત માટે આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ ખુલ્લો રહી શકે છે. ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટાપાયે આ રૂટ પર નિર્ભર છે, તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ વિકાસક્રમ પર ભારતની નજીકથી નજર છે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ: ભારત માટે કેમ છે 'લાઈફલાઈન'?
ભારતની વધતી જતી અર્થવ્યવસ્થા અને ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Strait of Hormuz) એક અભિન્ન 'લાઈફલાઈન' સમાન છે. ભારત તેની કુલ જરૂરિયાતનું લગભગ 85% જેટલું કાચું તેલ વિદેશોથી આયાત કરે છે, જેમાંથી અડધાથી વધુ હિસ્સો આ સાંકડી અને વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી લાઇનમાંથી પસાર થઈને ભારત પહોંચે છે. આ માર્ગની સુરક્ષા સીધી રીતે ભારતની આર્થિક સ્થિરતા સાથે જોડાયેલી છે, કારણ કે ભારત દરરોજ આશરે 26 લાખ બેરલ કાચું તેલ આ જ દરિયાઈ માર્ગેથી મંગાવે છે.
ઊર્જા પુરવઠાની વાત કરીએ તો, ભારતની કુલ 50 થી 55 ટકા જેટલી ક્રૂડ ઓઈલ અને એલએનજી (LNG) ની જરૂરિયાતો આ માર્ગ પર ટકેલી છે. ખાડી દેશોમાંથી આવતા મોટા જહાજો અને ટેન્કરો માટે આ એકમાત્ર કુદરતી અને ટૂંકો માર્ગ છે. જો કોઈ કારણોસર આ માર્ગ બંધ કરવામાં આવે અથવા ત્યાં તણાવ સર્જાય, તો તેની સીધી અસર ભારતના સ્થાનિક બજાર પર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં સપ્લાય ચેઈન ખોરવાતા દેશમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ અને રાંધણ ગેસના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જે સામાન્ય જનતાના ખિસ્સા પર સીધો બોજ વધારે છે.
વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિકોણથી જોતા, સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ વિશ્વના સૌથી સંવેદનશીલ 'ચોક પોઈન્ટ્સ' માંથી એક છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશ માટે, જે આયાતી તેલ પર મોટાપાયે નિર્ભર છે, આ માર્ગનું સુરક્ષિત અને અવરોધરહિત હોવું અત્યંત અનિવાર્ય છે. મિડલ ઈસ્ટમાં જ્યારે પણ યુદ્ધ કે તણાવ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે, ત્યારે આ માર્ગ પર સર્જાતા જોખમોને કારણે ભારતીય શેરબજારથી લઈને સામાન્ય મોંઘવારી દર સુધી તેની વ્યાપક અસર જોવા મળે છે.
ઓઈલ સપ્લાય અને અર્થતંત્ર પર સંકટના વાદળો
જો ઈરાન આ માર્ગ તમામ દેશો માટે બંધ કરી દેત, તો ભારતમાં માત્ર 10 થી 15 દિવસમાં જ ઈંધણની તીવ્ર અછત સર્જાઈ હોત. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેના સંઘર્ષને કારણે પહેલેથી જ કાચા તેલના ભાવમાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. ઈરાનના આ તાજેતરના નિર્ણયથી ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્રને મોટી ઓક્સિજન જેવી રાહત મળી છે, કારણ કે સપ્લાય ચેઈન જળવાઈ રહેવાની આશા જાગી છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો અને ઈરાનનો દાવો
ઈરાનનું કહેવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય ઠરાવો મુજબ, યુદ્ધ જેવી કટોકટીની સ્થિતિમાં તેને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણ રાખવાનો કાયદેસરનો અધિકાર છે. ઈરાન આ માર્ગનો ઉપયોગ અમેરિકા અને તેના મિત્ર દેશો પર દબાણ લાવવા માટે એક શસ્ત્ર તરીકે કરી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે, ઈરાન દ્વારા ભારતને આ યાદીમાંથી બહાર રાખવું એ બંને દેશો વચ્ચેના મજબૂત રાજદ્વારી સંબંધોનું પરિણામ હોઈ શકે છે.
