"અમેરિકા વિશ્વાસ લાયક નથી" : હુમલાઓ બાદ ફરી ભડક્યું ઈરાન! વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ખળભળાટ!

Iran-US tensions: ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં ફરી એકવાર યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાતી દેખાઈ રહી છે. દક્ષિણ ઈરાનમાં અમેરિકાના હુમલાઓ બાદ તેહરાને ખુલ્લેઆમ અમેરિકા પર યુદ્ધવિરામનો ભંગ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ, વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો, ઇન્ટરનેટ બ્લેકઆઉટ અને જાસૂસી કેસમાં ફાંસી જેવી ઘટનાઓ વચ્ચે મધ્યપૂર્વ ફરી વૈશ્વિક રાજકારણનું કેન્દ્ર બની ગયું છે.

અમેરિકાના હુમલાઓ બાદ ઈરાન કેમ ભડક્યું?

દક્ષિણ ઈરાનમાં અમેરિકી સેનાએ કરેલા તાજેતરના હુમલાઓએ બંને દેશો વચ્ચે પહેલેથી જ રહેલા તણાવને વધુ ઊંડો બનાવ્યો છે. અમેરિકાએ દાવો કર્યો કે આ કાર્યવાહી “રક્ષણાત્મક” હતી અને તેમાં મિસાઈલ લોન્ચ સાઇટ્સ તેમજ માઈન-લેઇંગ બોટને નિશાન બનાવવામાં આવી હતી. વોશિંગ્ટનનું કહેવું છે કે આ પગલું ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં જહાજોની સુરક્ષા અને સમુદ્રી માર્ગોને સુરક્ષિત રાખવા માટે લેવામાં આવ્યું હતું.

પરંતુ તેહરાનનું વલણ સંપૂર્ણપણે અલગ છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે અમેરિકાની કાર્યવાહી ને સીધો “વિશ્વાસઘાત” ગણાવ્યો છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કહ્યું કે અમેરિકા પર હવે વિશ્વાસ કરી શકાય તેમ નથી અને જો ફરી આવી કાર્યવાહી થશે તો તેનો જવાબ પણ કડક આપવામાં આવશે.

ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડે દાવો કર્યો કે ઈરાની હવાઈ સીમામાં ઘૂસેલા એક ડ્રોનને તોડી પાડવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે બીજા ડ્રોન અને એક ફાઇટર જેટને પાછા ખદેડવામાં આવ્યા હતા. જોકે અમેરિકાએ આ દાવાઓ અંગે સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપી નથી.

કતારમાં ચાલી રહેલી વાટાઘાટો પર શું અસર પડી?

તાજેતરના હુમલાઓ પહેલાં કતારમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પરોક્ષ વાટાઘાટો ચાલી રહી હતી. આ ચર્ચાનો મુખ્ય હેતુ યુદ્ધવિરામને લંબાવવાનો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સમુદ્રી અવરજવર સામાન્ય બનાવવાનો હતો.

પરંતુ હુમલાઓ બાદ સમગ્ર પ્રક્રિયા અનિશ્ચિત બની ગઈ છે. ઈરાનના સંસદ અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાકર કાલિબાફ અને વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાઘચી કતારથી પરત ફરી ગયા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. અત્યાર સુધી ઈરાને વાટાઘાટો બંધ કરવાની સત્તાવાર જાહેરાત નથી કરી, પરંતુ બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનું સ્તર ખૂબ નીચું પહોંચી ગયું હોવાનું સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે.

અમેરિકાના સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ માર્કો રુબિયોએ પણ સ્વીકાર્યું કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરી સંપૂર્ણ રીતે ખોલવા અને યુદ્ધવિરામને સ્થિર બનાવવા માટે હજુ ઘણા દિવસો લાગી શકે છે. આ નિવેદન દર્શાવે છે કે પરિસ્થિતિ હજુ અત્યંત નાજુક છે.

ઈન્ટરનેટ બ્લેકઆઉટથી ઈરાનને કેટલું નુકસાન થયું?

યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ અને આંતરિક સુરક્ષા ચિંતાઓ વચ્ચે ઈરાને લાંબા સમય સુધી ઈન્ટરનેટ સેવાઓ પર કડક નિયંત્રણ મૂક્યું હતું. હવે ધીમે ધીમે કેટલીક સેવાઓ ફરી શરૂ થઈ રહી છે, પરંતુ સમગ્ર દેશ હજુ સંપૂર્ણ ડિજિટલ સામાન્ય સ્થિતિમાં પરત આવ્યો નથી.

બ્રોડબેન્ડ સેવાઓ કેટલાક વિસ્તારોમાં કાર્યરત થઈ ગઈ છે, પરંતુ મોબાઈલ ઈન્ટરનેટ હજુ મર્યાદિત છે. આ બ્લેકઆઉટનો સૌથી મોટો ફટકો સામાન્ય નાગરિકો અને વેપારીઓને પડ્યો છે.

વિદેશમાં રહેતા લાખો ઈરાનીઓ તેમના પરિવારજનો સાથે સંપર્ક કરી શક્યા નહોતા. ઓનલાઈન વેપાર, ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ, ફ્રીલાન્સ કામ અને ઈ-કોમર્સ ક્ષેત્રને ભારે નુકસાન થયું. અહેવાલો અનુસાર ઈન્ટરનેટ બંધને કારણે ઈરાનને દરરોજ અંદાજે 30થી 40 મિલિયન ડોલરનું આર્થિક નુકસાન થયું હતું.

આ પહેલા પણ ઈરાને સરકાર વિરોધી પ્રદર્શન દરમિયાન ઈન્ટરનેટ સેવાઓ બંધ કરી હતી, પરંતુ આ વખતનો બ્લેકઆઉટ વધુ લાંબો અને વ્યાપક માનવામાં આવી રહ્યો છે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ બન્યું વૈશ્વિક ચિંતાનું કેન્દ્ર?

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગોમાંનું એક છે. વિશ્વના મોટા ભાગનું કાચું તેલ અને પ્રાકૃતિક ગેસ આ માર્ગ મારફતે પસાર થાય છે. તેથી અહીં થતી કોઈપણ સૈન્ય અથડામણ સીધી વૈશ્વિક અર્થતંત્રને અસર કરે છે.

ઈરાને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ બાદ આ માર્ગ પર નિયંત્રણ વધુ કડક બનાવ્યું છે. હાલમાં મર્યાદિત જહાજોને જ પસાર થવા દેવામાં આવી રહ્યા છે અને કેટલાક અહેવાલો મુજબ ટ્રાન્ઝિટ માટે ફી પણ વસૂલવામાં આવી રહી છે.

રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડે દાવો કર્યો કે છેલ્લા 24 કલાકમાં 25 જહાજોને પસાર થવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓમાં ભયનું વાતાવરણ છે.

મંગળવારે ઓમાનના અખાતમાં એક ટેન્કરમાં વિસ્ફોટ થયાના અહેવાલોએ ચિંતા વધુ વધારી દીધી હતી. ભલે તેમાં કોઈ જાનહાનિ ન થઈ હોય, પરંતુ આવા બનાવો ગલ્ફ ક્ષેત્રની અસ્થીરતાને વધુ ગંભીર બનાવે છે.

જાસૂસી કેસમાં ફાંસી બાદ તણાવ વધુ ઊંડો

ઈરાને ઈઝરાયલની ગુપ્તચર એજન્સી મોસાદ માટે જાસૂસી કરવાનો આરોપ લગાવી એક વ્યક્તિને ફાંસી આપી છે. ઈરાની ન્યાયિક એજન્સી મિઝાન ઓનલાઈન અનુસાર ગુલામરેઝા ખાની શકરાબ નામના વ્યક્તિ પર લોકોની ભરતી અને માહિતી એકત્ર કરવાની જવાબદારી હતી.

આ ઘટનાએ ઈરાન-ઈઝરાયલ તણાવને વધુ તેજ કર્યો છે. કારણ કે હાલમાં ઈઝરાયલ, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની પરિસ્થિતિ એકબીજા સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી માનવામાં આવી રહી છે.

વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું પડી શકે અસર?

ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં વધતી અસ્થિરતાનો સૌથી મોટો પ્રભાવ ઊર્જા બજારો પર પડી શકે છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અવરજવર વધુ પ્રભાવિત થાય તો વૈશ્વિક તેલના ભાવોમાં ભારે ઉછાળો આવી શકે છે.

ખાતર, ગેસ અને ખાદ્ય પુરવઠા પર પણ તેની અસર જોવા મળી શકે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ખાદ્ય અને કૃષિ સંગઠને ચેતવણી આપી છે કે જો ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં તણાવ લાંબો ચાલશે તો આગામી સમયમાં વૈશ્વિક ખાદ્ય સંકટ વધુ ગંભીર બની શકે છે.

વિશ્વના શેરબજારો અને શિપિંગ ઉદ્યોગ પર પણ દબાણ વધી રહ્યું છે. ખાસ કરીને એશિયા અને યુરોપના દેશો માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેમની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગ પરથી આવે છે.

આ પણ વાંચો: એશિયામાં આ દેશના લોકો છે સૌથી ઓછા બુદ્ધિશાળી : એકદમ લો છે IQ; જાણો કેટલામાં નંબરે છે ભારત

અનેક દેશોમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધવાની શક્યતા

ઈરાન-અમેરિકા તણાવ માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતો મર્યાદિત મુદ્દો નથી. તેની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલના ભાવ, મોંઘવારી, શિપિંગ ખર્ચ અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર પડી શકે છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વધુ અવરોધ ઉભા થાય તો ભારત સહિત અનેક દેશોમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધવાની શક્યતા પણ વધી શકે છે.

ઉપરાંત, ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં લાખો ભારતીયો કામ કરે છે. પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ બને તો તેની અસર ભારતીય કામદારો અને વેપાર પર પણ પડી શકે છે.