નવી દિલ્હી: ભારતીય પાસપોર્ટની વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠાને લઈને ફરી એક વખત નિરાશાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. તાજેતરમાં જાહેર થયેલા ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ 2026માં ભારતીય પાસપોર્ટની રેન્કિંગમાં વધુ એક પગથિયાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. વર્ષ 2025માં 124મા ક્રમે રહેલો ભારતીય પાસપોર્ટ હવે 125મા ક્રમે પહોંચી ગયો છે. આ સાથે ભારતીય નાગરિકોને વિઝા વગર અથવા વિઝા-ઓન-અરાઇવલની સુવિધા મળતા દેશોની સંખ્યા પણ મર્યાદિત રહી છે. પાસપોર્ટની મજબૂતાઈ માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસની સરળતા દર્શાવતી નથી, પરંતુ તે કોઈ દેશના વૈશ્વિક રાજદ્વારી સંબંધો, આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતા અને વિદેશ નીતિની અસરકારકતાનું પણ પ્રતિબિંબ માનવામાં આવે છે. તેથી ભારતીય પાસપોર્ટની રેન્કમાં થયેલો ઘટાડો ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
ભારતીય પાસપોર્ટ 125મા ક્રમે
ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ 2026માં કુલ 197 દેશોના પાસપોર્ટનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં ભારતને 125મો ક્રમ મળ્યો છે, જ્યારે ગયા વર્ષે ભારત 124મા સ્થાને હતું. જો છેલ્લા પાંચ વર્ષનો રેકોર્ડ જોઈએ તો 2021 અને 2023માં ભારત 127મા ક્રમે હતું. એટલે પાંચ વર્ષમાં ભારત માત્ર બે સ્થાનનો જ સુધારો કરી શક્યું છે, પરંતુ તાજેતરના વર્ષમાં ફરી એક સ્થાન નીચે સરક્યું છે.આ રેન્કિંગ દર્શાવે છે કે ભારતીય પાસપોર્ટ ધરાવતા નાગરિકોને હજુ પણ અનેક દેશોમાં પ્રવાસ માટે અગાઉથી વિઝા મેળવવાની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે.
હવે કેટલા દેશોમાં મળશે વિઝા-ફ્રી એન્ટ્રી?
ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ અનુસાર, ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકોને હવે 56 દેશોમાં વિઝા-ફ્રી અથવા વિઝા-ઓન-અરાઇવલની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. તેમાં ભૂટાન, નેપાળ, જમૈકા, મકાઉ, ફિલિસ્તીન, ટ્યુનિશિયા, અંગોલા, બાર્બાડોસ સહિતના દેશોનો સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ અમેરિકા, બ્રિટન, જર્મની, ફ્રાન્સ, ચીન, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) સહિત 80થી વધુ દેશોમાં ભારતીય નાગરિકોએ પ્રવાસ પહેલાં વિઝા મેળવવો ફરજિયાત છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસમાં ભારતીયોને હજુ પણ અનેક ઔપચારિકતાઓનો સામનો કરવો પડે છે.
આ પણ વાંચો: પૌત્રના મોતનો આઘાત કે કેન્સર? : કેતન અગ્રવાલના દાદાના નિધન બાદ સામે આવ્યું સિયા ગોયલના પરિવારનું પ્રથમ નિવેદન
પાડોશી દેશોની સ્થિતિ કેવી?
ભારતની સરખામણીએ કેટલાક પડોશી દેશોની સ્થિતિ રસપ્રદ છે. ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સમાં ચીન 104મા ક્રમે છે, જે ભારત કરતાં આગળ છે. બીજી તરફ નેપાળ 164મા, બાંગ્લાદેશ 166મા અને પાકિસ્તાન 188મા ક્રમે છે. એટલે દક્ષિણ એશિયાના ઘણા દેશોની સરખામણીએ ભારતની સ્થિતિ સારી છે, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે હજુ ઘણો સુધારો કરવાની જરૂરિયાત જોવા મળે છે. ભારતથી એક સ્થાન ઉપર નામીબિયા (124મો ક્રમ) છે, જ્યારે અઝરબૈજાન 126મા ક્રમે છે. ફિલિપાઇન્સ, મોરોક્કો અને ઉઝબેકિસ્તાન જેવા દેશો ભારત કરતાં પાછળ છે.
યુરોપિયન દેશોનું વર્ચસ્વ
ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સમાં વિશ્વના ટોચના 10 સૌથી શક્તિશાળી પાસપોર્ટમાં 9 દેશો યુરોપના છે. તેમાં સ્વીડન, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ, ફિનલેન્ડ, જર્મની, નેધરલેન્ડ્સ, ડેનમાર્ક, આયર્લેન્ડ, બ્રિટન અને નોર્વેનો સમાવેશ થાય છે. દસમા સ્થાને સિંગાપુર છે. આ ઉપરાંત અમેરિકા અને ફ્રાન્સ 11મા સ્થાને છે, જ્યારે કેનેડા 13મા ક્રમે છે. આ દેશોના નાગરિકોને વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોમાં વિઝા વિના અથવા સરળ પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રવેશ મળે છે.
હેનલે પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સમાં અલગ ચિત્ર
વિશ્વમાં સૌથી વધુ માન્યતા ધરાવતા હેનલે પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સમાં ભારતની સ્થિતિ ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સથી અલગ જોવા મળે છે. હેનલે ઇન્ડેક્સ મુજબ 2025માં ભારત 85મા ક્રમે હતું. જાન્યુઆરી 2026માં ભારત 75મા ક્રમે પહોંચ્યું હતું, પરંતુ મે મહિનામાં ફરી પાંચ સ્થાન ઘટીને 80મા ક્રમે આવી ગયું. હેનલે ઇન્ડેક્સ અનુસાર ભારતીય નાગરિકો હાલમાં આશરે 55થી 58 દેશોમાં વિઝા-ફ્રી અથવા વિઝા-ઓન-અરાઇવલ સુવિધાનો લાભ લઈ શકે છે.
સિંગાપુરનો પાસપોર્ટ સૌથી શક્તિશાળી
હેનલે પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ મુજબ સિંગાપુર વિશ્વનો સૌથી શક્તિશાળી પાસપોર્ટ ધરાવતો દેશ છે. સિંગાપુરના નાગરિકો 192 દેશોમાં વિઝા વગર પ્રવાસ કરી શકે છે. બીજા ક્રમે જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત છે, જ્યાંના નાગરિકોને 187 દેશોમાં વિઝા-ફ્રી અથવા સરળ પ્રવેશ મળે છે.
આ પણ વાંચો: મોંઘવારીના માર વચ્ચે રાહતની આશા! : પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ પુરીએ આપ્યા મોટા સંકેત
રેન્કિંગ કેમ મહત્વનું?
પાસપોર્ટની રેન્કિંગ માત્ર પ્રવાસની સુવિધા પૂરતી મર્યાદિત નથી. તે દેશના વૈશ્વિક રાજદ્વારી સંબંધો, આર્થિક પ્રભાવ, આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વાસ અને દ્વિપક્ષીય કરારોનું પણ પ્રતિબિંબ હોય છે. વધુ મજબૂત પાસપોર્ટ ધરાવતા દેશોના નાગરિકોને વ્યવસાય, શિક્ષણ, પ્રવાસ અને રોકાણ માટે વધુ સરળતા મળે છે. ભારત વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે અને અનેક દેશો સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધો મજબૂત કરી રહ્યું છે. છતાં પાસપોર્ટની મજબૂતાઈ વધારવા માટે વધુ દ્વિપક્ષીય વિઝા કરારો અને રાજદ્વારી સહયોગ વધારવાની જરૂરિયાત નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. આગામી વર્ષોમાં ભારતના વધતા વૈશ્વિક પ્રભાવ સાથે ભારતીય પાસપોર્ટની રેન્કિંગમાં પણ સુધારો થાય તેવી અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
