વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ બજારમાં ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવની અસર હવે ભારતની ક્રૂડ બાસ્કેટ પર પણ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળી રહી છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ 23 જુલાઈના રોજ ભારતીય ક્રૂડ બાસ્કેટનો ભાવ વધીને 103.33 ડોલર પ્રતિ બેરલ થયો હતો. 3 જુલાઈના 68.21 ડોલર પ્રતિ બેરલના સ્તરની સરખામણીએ આ લગભગ 51.5 ટકાનો નોંધપાત્ર ઉછાળો છે. માત્ર 20 દિવસના ગાળામાં ક્રૂડના ભાવમાં થયેલો આ વધારો ભારત માટે ઊર્જા આયાત ખર્ચ, રિફાઇનિંગ અને ઇંધણના છૂટક ભાવ સહિત અનેક મોરચે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
જોકે, આ સમયગાળા દરમિયાન ક્રૂડના ભાવમાં સીધી એકતરફી તેજી જોવા મળી નથી. જુલાઈની શરૂઆતમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંભવિત શાંતિ અથવા તણાવમાં ઘટાડાની આશાએ બજારમાં થોડા સમય માટે રાહત જોવા મળી હતી. હોર્મુઝ માર્ગેથી ક્રૂડના પુરવઠામાં સુધારાની અપેક્ષાએ વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક ભાવમાં પણ ઘટાડો થયો હતો. પરંતુ ત્યારબાદ મધ્યપૂર્વમાં ફરી વધેલા તણાવ અને લાલ સમુદ્રના મહત્વપૂર્ણ શિપિંગ માર્ગો સામે ઊભા થયેલા જોખમોએ બજારનું ગણિત બદલી નાખ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા એજન્સી IEAના જુલાઈના અહેવાલ મુજબ જૂનમાં ઉત્તર સમુદ્રના ક્રૂડ બેન્ચમાર્કમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો, પરંતુ જુલાઈમાં યુદ્ધવિરામ તૂટ્યા બાદ ભાવ ફરી વધ્યા હતા.
જુલાઈના સરેરાશ ભાવ કરતાં પણ 30 ટકાથી વધુ ઊંચો સ્તર
23 જુલાઈનો ભારતીય ક્રૂડ બાસ્કેટનો 103.33 ડોલર પ્રતિ બેરલનો ભાવ જુલાઈના અત્યાર સુધીના 79.10 ડોલરના સરેરાશ ભાવ કરતાં આશરે 30.6 ટકા ઊંચો છે. જૂનના 83.22 ડોલરના સરેરાશ ભાવની તુલનામાં પણ તે 24.2 ટકા વધુ છે. બીજી તરફ મે મહિનાના 106.23 ડોલરના સરેરાશ સ્તરની સરખામણીએ 23 જુલાઈનો ભાવ માત્ર 2.7 ટકા નીચે રહ્યો હતો. એપ્રિલમાં ભારતીય ક્રૂડ બાસ્કેટનો સરેરાશ ભાવ 114.48 ડોલર પ્રતિ બેરલ હતો, એટલે કે તાજેતરનું સ્તર એપ્રિલની સરખામણીએ લગભગ 9.7 ટકા ઓછું છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ક્રૂડ બજારમાં છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં કેટલો ઝડપી ફેરફાર થયો છે. એક તરફ જૂનમાં બજારમાં પુરવઠો સામાન્ય થવાની આશાએ ભાવ નીચે આવ્યા હતા, તો બીજી તરફ જુલાઈમાં ભૌગોલિક-રાજકીય જોખમો ફરી વધતાં ભાવમાં ઝડપથી ઉછાળો આવ્યો છે. IEAએ પણ નોંધ્યું છે કે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો જૂનમાં સુધર્યો હતો, પરંતુ તે હજુ પણ યુદ્ધ પહેલાંના સ્તર કરતાં ઘણો નીચો હતો અને બજારની આગાહી સતત તણાવ ઓછો થવાની ધારણા પર આધારિત છે.
લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંદેબ બન્યા નવા જોખમ
હાલના ક્રૂડ ભાવ ઉછાળામાં માત્ર હોર્મુઝ જ નહીં, પરંતુ બાબ અલ-મંદેબ જળમાર્ગ પણ મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની રહ્યો છે. લાલ સમુદ્રના દક્ષિણ છેડે આવેલો બાબ અલ-મંદેબ એશિયા, મધ્યપૂર્વ અને યુરોપ વચ્ચેના ઊર્જા પરિવહન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ છે. આ માર્ગ પર સુરક્ષા જોખમ વધવાથી ક્રૂડ વહન કરતા ટેન્કરોને લાંબા વૈકલ્પિક માર્ગો અપનાવવા પડી શકે છે.
તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર લાલ સમુદ્રમાં વધેલા હુમલાના જોખમને કારણે કેટલાક ટેન્કરોના માર્ગમાં ફેરફાર થયો છે. સાઉદી અરેબિયાએ પણ પરંપરાગત માર્ગોમાં પડકારો વચ્ચે ઇજિપ્તના ભૂમધ્ય સમુદ્ર તરફના માર્ગ મારફતે ક્રૂડ મોકલવાની વ્યવસ્થા વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. વૈકલ્પિક માર્ગો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં મુસાફરીનો સમય, ઇંધણ ખર્ચ, વીમા અને ફ્રેટ ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ કેટલાક માર્ગ પરિવર્તનોને કારણે એશિયા સુધી ક્રૂડ પહોંચાડવામાં સમય નોંધપાત્ર રીતે વધી શકે છે અને પરિવહન ખર્ચ પણ ઊંચો થઈ શકે છે.
આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે દેશ તેની ક્રૂડ ઓઇલ જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે. પશ્ચિમ એશિયા અને રશિયા ભારતના ક્રૂડ પુરવઠાના મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર હોર્મુઝ અને બાબ અલ-મંદેબ બંને માર્ગોમાં વિક્ષેપની સ્થિતિ ભારતના આયાત પુરવઠા પર અસર કરી શકે છે. જોકે, ભારતે નજીકના સમયગાળા માટે પુરવઠો સુરક્ષિત રાખવા માટે વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી ખરીદી અને વિકલ્પો શોધવાના પ્રયાસો ચાલુ રાખ્યા છે.
આ પણ વાંચો: અમેરિકાએ ભારતને આપી મોટી વેપારી રાહત! : વધારાનો Tariff 12.5%થી ઘટાડીને 10% કર્યો, નિકાસકારોને મળશે ફાયદો
સરકારી ઓઇલ કંપનીઓના નફા પર દબાણ વધવાની શક્યતા
ક્રૂડના ભાવમાં ઝડપથી વધારો થાય ત્યારે ભારતની સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ માટે પડકાર વધી શકે છે. કારણ કે ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદી મોંઘી બને છે, જ્યારે પેટ્રોલ અને ડીઝલના છૂટક ભાવમાં તરત અથવા સમાન પ્રમાણમાં વધારો કરવામાં ન આવે તો રિફાઇનિંગ અને માર્કેટિંગ માર્જિન પર દબાણ આવી શકે છે.
આ જ કારણસર જો આગામી કેટલાક અઠવાડિયા સુધી ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 100 ડોલરથી ઉપરના સ્તરે ટકી રહે છે, તો બીજી અને ત્રીજી ત્રિમાસિક ગાળામાં ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓના નાણાકીય પરિણામો પર તેની અસર જોવા મળી શકે છે. જોકે, કંપનીઓના વાસ્તવિક નફા પર ક્રૂડ ખરીદીના ભાવ ઉપરાંત રિફાઇનિંગ માર્જિન, રૂપિયા-ડોલર વિનિમય દર, ઇંધણના છૂટક ભાવ અને સરકારી નીતિ જેવા અનેક પરિબળો પણ અસર કરે છે. તેથી માત્ર ક્રૂડના ભાવ પરથી કંપનીઓના નફામાં ચોક્કસ ઘટાડો થશે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.
રશિયન ક્રૂડ અને વૈકલ્પિક પુરવઠા પર પણ નજર
ભારત માટે રશિયન ક્રૂડ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મહત્વપૂર્ણ પુરવઠા સ્ત્રોત બન્યું છે. પરંતુ હાલમાં રશિયન ક્રૂડના ડિસ્કાઉન્ટ, શિપિંગ ખર્ચ અને પશ્ચિમી પ્રતિબંધો સંબંધિત અનિશ્ચિતતાઓ પણ બજારના ગણિતને અસર કરી રહી છે. બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ જુલાઈ ડિલિવરી માટે રશિયન ક્રૂડના ડિસ્કાઉન્ટમાં વધારો થયો હતો, જેના કારણે ભારતીય રિફાઇનરો માટે રશિયન બેરલ હજુ પણ આકર્ષક બની રહ્યા હતા.
પરંતુ ભારત માટે પડકાર એ છે કે એક જ સ્ત્રોત પર વધારે નિર્ભરતા જોખમી બની શકે છે. પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ, દરિયાઈ માર્ગોમાં વિક્ષેપ અને રશિયન સપ્લાય સાથે જોડાયેલા નિયમનકારી જોખમો એકસાથે વધે તો ભારતીય રિફાઇનરોને અમેરિકા, આફ્રિકા, દક્ષિણ અમેરિકા અને અન્ય બજારોમાંથી ક્રૂડ મેળવવા માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડી શકે છે.
આ પણ વાંચો: 'હું ચોથી ટર્મ માટે ચૂંટણી લડીશ' : 'Trump 2028' કેપ પહેરી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ટિપ્પણી
લાંબો સંઘર્ષ થયો તો ક્રૂડ વધુ મોંઘું થઈ શકે
બજાર વિશ્લેષણ મુજબ સંઘર્ષ મર્યાદિત સમય માટે રહે અને મહત્વપૂર્ણ શિપિંગ માર્ગો પરનો પુરવઠો સંપૂર્ણપણે અટકે નહીં તો ક્રૂડના ભાવમાં ઉછાળો નિયંત્રિત રહી શકે છે. પરંતુ જો હોર્મુઝ અને બાબ અલ-મંદેબ જેવા મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગોમાં લાંબા સમય સુધી અવરોધ રહે, તો પરિસ્થિતિ ઝડપથી ગંભીર બની શકે છે.
રોઇટર્સના વિશ્લેષણ મુજબ બાબ અલ-મંદેબમાં લાંબા સમય સુધી વિક્ષેપ રહે તો સાઉદી ક્રૂડના કેટલાક જથ્થાને આફ્રિકાની આસપાસ લાંબા માર્ગે મોકલવાની જરૂર પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ડિલિવરીમાં વિલંબ ઉપરાંત ફ્રેટ અને વીમા ખર્ચમાં વધારો થવાની શક્યતા રહે છે. કેટલાક અંદાજો મુજબ લાંબા સમયના વિક્ષેપમાં વૈશ્વિક ક્રૂડ ભાવ 115થી 120 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી જવાની સંભાવના અંગે પણ બજારમાં ચર્ચા થઈ છે, જોકે આ એક સંભવિત પરિદૃશ્ય છે, નિશ્ચિત આગાહી નહીં.
આથી આગામી થોડા અઠવાડિયા ભારતીય અર્થતંત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જો ક્રૂડના ભાવ ઊંચા રહે છે તો ભારતનું આયાત બિલ વધી શકે છે, રૂપિયા પર દબાણ આવી શકે છે અને મોંઘવારીના જોખમમાં પણ વધારો થઈ શકે છે. બીજી તરફ જો મધ્યપૂર્વમાં તણાવ ઘટે, શિપિંગ માર્ગો સામાન્ય બને અને વૈશ્વિક પુરવઠો સુધરે તો ભાવમાં ફરી રાહત જોવા મળી શકે છે.
હાલમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે 103 ડોલરથી ઉપર પહોંચેલો ભારતીય ક્રૂડ બાસ્કેટનો ભાવ થોડા દિવસોની અસ્થિરતા છે કે લાંબા સમય સુધી ચાલનારી નવી વાસ્તવિકતા. તેનો જવાબ મધ્યપૂર્વના સંઘર્ષની દિશા, હોર્મુઝ અને બાબ અલ-મંદેબમાંથી ટેન્કર ટ્રાફિક, રશિયન ક્રૂડની ઉપલબ્ધતા અને વૈશ્વિક બજારમાં પુરવઠાની સ્થિતિ પર નિર્ભર રહેશે. ભારત માટે આગામી તબક્કામાં ક્રૂડની કિંમત જેટલી મહત્વપૂર્ણ છે, તેટલી જ મહત્વપૂર્ણ તેની સુરક્ષિત અને સસ્તી ઉપલબ્ધતા પણ રહેશે.
