ભારત અને પાકિસ્તાને 1947માં એક જ ઐતિહાસિક સમયગાળામાં સ્વતંત્રતા મેળવી હતી, પરંતુ દાયકાઓ બાદ બંને દેશોની સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિમાં અનેક ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળે છે. હવે ખાદ્ય સુરક્ષા અને કુપોષણના મુદ્દે પણ બંને દેશોની સ્થિતિ ફરી ચર્ચામાં આવી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓના સંયુક્ત અહેવાલ The State of Food Security and Nutrition in the World 2025, એટલે કે SOFI 2025માં વિશ્વભરમાં ભૂખ, ખાદ્ય અસુરક્ષા અને પોષણની સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. આ અહેવાલ FAO, IFAD, UNICEF, WFP અને WHO દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે અને તેમાં ખાસ કરીને વધતી ખાદ્ય મોંઘવારીને કારણે ગરીબ અને સંવેદનશીલ પરિવારો પર પડતી અસરને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
રિપોર્ટનો એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ છે કે માત્ર ખોરાક ઉપલબ્ધ હોવો પૂરતો નથી. લોકો સુધી પૌષ્ટિક અને સંતુલિત આહાર તેમની ખરીદશક્તિ મુજબ પહોંચે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે. ઊંચી ખાદ્ય મોંઘવારીને કારણે અનેક દેશોમાં પરિવારોની ખરીદશક્તિ ઘટી છે અને ખાસ કરીને ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો, ગ્રામ્ય સમુદાયો અને મહિલાઓ વધુ અસરગ્રસ્ત બની શકે છે. FAOના વિશ્લેષણ મુજબ ખાદ્યપદાર્થોની કિંમતોમાં સતત વધારો ખાદ્ય અસુરક્ષા અને બાળકોમાં કુપોષણના જોખમ સાથે જોડાયેલો છે. આથી ભૂખ સામેની લડત હવે માત્ર અનાજના ઉત્પાદનનો પ્રશ્ન રહી નથી, પરંતુ આવક, મોંઘવારી, જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા, આરોગ્ય અને પોષણ નીતિઓ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલો મુદ્દો બની ગયો છે.
ભારત માટે સુધારાની તસવીર
ભારતના સંદર્ભમાં છેલ્લા બે દાયકામાં ખાદ્ય સુરક્ષા અને કુપોષણ સામેની નીતિઓમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ થયું છે. દેશની વિશાળ વસ્તી, પ્રાદેશિક અસમાનતા અને ગરીબી જેવા પડકારો વચ્ચે જાહેર વિતરણ પ્રણાલી, મધ્યાહન ભોજન, માતા અને બાળ પોષણ કાર્યક્રમો તથા વિવિધ સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓએ ખોરાકની ઉપલબ્ધતા વધારવામાં ભૂમિકા ભજવી છે. જોકે, ભારતની વાસ્તવિક સ્થિતિને માત્ર એક જ આંકડા અથવા એક જ આંતરરાષ્ટ્રીય સૂચકાંકથી સમજવી યોગ્ય નથી. ભૂખમાં ઘટાડો અને પૌષ્ટિક આહારની ઉપલબ્ધતા બે અલગ પરંતુ પરસ્પર જોડાયેલા મુદ્દા છે.
SOFI 2025નો મુખ્ય ભાર પણ આ જ દિશામાં છે. રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે ખોરાકની કિંમત વધે ત્યારે ગરીબ પરિવારો ઘણી વખત મોંઘા અને વધુ પૌષ્ટિક ખોરાકની જગ્યાએ સસ્તા વિકલ્પો તરફ વળે છે. પરિણામે કેલરીની જરૂરિયાત કોઈ હદ સુધી પૂરી થઈ શકે છે, પરંતુ પ્રોટીન, વિટામિન અને ખનિજ તત્ત્વોથી ભરપૂર સંતુલિત આહારનો અભાવ રહી શકે છે. તેથી ભારતમાં ભવિષ્યનો પડકાર માત્ર ભૂખ ઘટાડવાનો નહીં, પરંતુ દરેક બાળક, મહિલા અને પરિવારને પોષણક્ષમ અને સસ્તો આહાર ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.
પાકિસ્તાનમાં આર્થિક દબાણ અને ખાદ્ય સુરક્ષાનો પડકાર
પાકિસ્તાનમાં ખાદ્ય સુરક્ષાની ચર્ચા વધુ જટિલ આર્થિક પરિસ્થિતિ વચ્ચે થાય છે. ઊંચી મોંઘવારી, આવકની મર્યાદિત વૃદ્ધિ, ઊર્જા ખર્ચ, આર્થિક અસ્થિરતા અને કુદરતી આફતો જેવા પરિબળો સામાન્ય પરિવારોની ખાદ્ય ખરીદશક્તિ પર અસર કરી શકે છે. આવા સંજોગોમાં બજારમાં ખોરાક ઉપલબ્ધ હોવા છતાં લોકો માટે તેને નિયમિત રીતે ખરીદવો મુશ્કેલ બની શકે છે. FAOના 2025ના અહેવાલનો વ્યાપક તારણ પણ એ જ છે કે ઊંચી ખાદ્ય મોંઘવારી ખાસ કરીને સંવેદનશીલ વસ્તીને વધુ અસર કરે છે અને લાંબા ગાળે ખાદ્ય અસુરક્ષા તથા કુપોષણ સામેની પ્રગતિને ધીમી કરી શકે છે.
આ સંદર્ભમાં ભારત અને પાકિસ્તાનની તુલના કરતી વખતે એક મહત્વની સાવચેતી જરૂરી છે. બંને દેશોની વસ્તી, અર્થવ્યવસ્થા, કૃષિ માળખું, સરકારી કલ્યાણ યોજનાઓ અને ડેટા એકત્ર કરવાની પદ્ધતિમાં તફાવત છે. તેથી માત્ર બે દેશોના કુલ કુપોષિત લોકોની સંખ્યા સરખાવવાથી સમગ્ર સ્થિતિનો સંપૂર્ણ અંદાજ મળતો નથી. વસ્તીના કદને ધ્યાનમાં રાખીને ટકાવારી, પ્રતિ વ્યક્તિ આવક, ખોરાકની કિંમત, પોષણક્ષમ આહારની કિંમત અને બાળકોના પોષણ જેવા અલગ-અલગ સૂચકાંકોને સાથે જોવાની જરૂર પડે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ભૂખ સામેની લડત હજુ અધૂરી
SOFI 2025નું સૌથી મહત્વપૂર્ણ તારણ એ છે કે વિશ્વમાં ભૂખ અને ખાદ્ય અસુરક્ષાની સ્થિતિમાં કેટલીક જગ્યાએ સુધારો થયો હોવા છતાં, વિશ્વ હજુ પણ 2030 સુધી ‘ઝીરો હંગર’ના વૈશ્વિક લક્ષ્યથી ઘણું દૂર છે. COVID-19 મહામારી પછીની અસરો, સંઘર્ષો, આર્થિક અસ્થિરતા, આબોહવા પરિવર્તન અને ખાદ્ય મોંઘવારી જેવા પરિબળો વિશ્વના અનેક વિસ્તારોમાં પ્રગતિને અસર કરી રહ્યા છે. રિપોર્ટ સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે વૈશ્વિક ભૂખનું સ્તર હજુ પણ મહામારી પહેલાંના સ્તર કરતાં ઊંચું છે અને વર્તમાન ગતિએ 2030ના SDG લક્ષ્યો હાંસલ કરવાનું મુશ્કેલ છે.
એશિયા સહિત કેટલાક પ્રદેશોમાં સુધારાની પ્રક્રિયા જોવા મળે છે, પરંતુ દેશોની અંદર પણ મોટો તફાવત છે. શહેરો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારો, સમૃદ્ધ અને ગરીબ પરિવારો તથા અલગ સામાજિક જૂથો વચ્ચે પોષણની અસમાનતા હજુ પણ ગંભીર મુદ્દો છે. એટલે કોઈ દેશની સરેરાશ સ્થિતિ સુધરે તો પણ સૌથી નબળા વર્ગો સુધી તેનો લાભ પહોંચ્યો છે કે નહીં, તે તપાસવું જરૂરી બને છે.
આ પણ વાંચો: સાઉદીમાં અરામકો પર હુથીનો મોટો હુમલો? : જીઝાન રિફાઇનરીમાં ભીષણ આગના દાવાથી ખળભળાટ
ભારત માટે સિદ્ધિ સાથે નવી જવાબદારી
ભારતમાં ખાદ્ય સુરક્ષાના ક્ષેત્રે થયેલી પ્રગતિને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે તો પણ આ સફળતાને અંતિમ મુકામ તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. દેશમાં બાળકોમાં કુપોષણ, મહિલાઓમાં એનિમિયા, ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પોષણની અસમાનતા અને સસ્તા પરંતુ પોષક આહારની ઉપલબ્ધતા જેવા પ્રશ્નો હજુ પણ નીતિગત ધ્યાન માંગે છે. આ ઉપરાંત વધતી આવક અને શહેરીકરણ સાથે જીવનશૈલી સંબંધિત બીમારીઓ અને અસંતુલિત આહારના નવા પડકારો પણ ઉભા થઈ રહ્યા છે.
FAOના અહેવાલનો વ્યાપક સંદેશ ભારત માટે પણ સ્પષ્ટ છે: ખાદ્ય સુરક્ષાને ટકાઉ બનાવવા માટે માત્ર અનાજનું ઉત્પાદન વધારવું પૂરતું નથી. ખેડૂતોની આવક, સપ્લાય ચેઇન, સંગ્રહ અને પરિવહન વ્યવસ્થા, બજારની સ્થિરતા, પોષણ શિક્ષણ અને ગરીબ પરિવારોની ખરીદશક્તિ. આ તમામ મુદ્દાઓ પર એકસાથે કામ કરવું જરૂરી છે. રિપોર્ટ દેશોને બજાર સ્થિરતા, ખુલ્લા અને સ્થિતિસ્થાપક વેપાર, નબળા વર્ગોના રક્ષણ અને મજબૂત ડેટા સિસ્ટમમાં રોકાણ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.
હવે આગળની દિશા શું?
ભારત અને પાકિસ્તાનની ખાદ્ય સુરક્ષાની તુલનાથી એક મોટો પાઠ મળે છે કે ભૂખનો પ્રશ્ન માત્ર કૃષિ ઉત્પાદન કે સરકારી રાશન સુધી મર્યાદિત નથી. કોઈ પણ દેશ માટે લાંબા ગાળાની સફળતા ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે લોકો પાસે નિયમિત આવક હોય, ખોરાકની કિંમતો નિયંત્રણમાં રહે, પૌષ્ટિક આહાર સામાન્ય પરિવારોની પહોંચમાં હોય અને બાળકો તથા મહિલાઓ માટે વિશેષ પોષણ સેવાઓ અસરકારક રીતે કાર્ય કરે.
ભારત માટે આગળનું લક્ષ્ય કુપોષણ ઘટાડવાની સાથે 'સસ્તો અને પૌષ્ટિક આહાર' દરેક વર્ગ સુધી પહોંચાડવાનું હોવું જોઈએ. પાકિસ્તાન માટે આર્થિક સ્થિરતા, મોંઘવારી નિયંત્રણ અને નબળા પરિવારો માટે અસરકારક સામાજિક સુરક્ષા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. બંને દેશો માટે પડકાર અલગ હોઈ શકે, પરંતુ અંતિમ હેતુ એક જ છે. દરેક નાગરિકને પૂરતો, સુરક્ષિત અને પૌષ્ટિક ખોરાક મળે.
આથી UN-સંબંધિત SOFI 2025 રિપોર્ટને માત્ર ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની સ્પર્ધા તરીકે જોવાને બદલે દક્ષિણ એશિયામાં ખાદ્ય સુરક્ષાની વ્યાપક સ્થિતિ સમજવા માટે જોવો વધુ યોગ્ય છે. ભારતે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિ કરી છે, પરંતુ હજુ પણ મોટી વસ્તી માટે પોષણક્ષમ આહાર સુલભ બનાવવાનો પડકાર છે. બીજી તરફ, પાકિસ્તાનમાં આર્થિક અને મોંઘવારીના દબાણ વચ્ચે ખાદ્ય સુરક્ષા મજબૂત કરવી વધુ તાત્કાલિક જરૂરિયાત બની રહી છે. અંતે, ભૂખ સામેની સાચી જીત ત્યારે જ ગણાશે જ્યારે આંકડાઓમાં સુધારા સાથે સામાન્ય પરિવારોના થાળીમાં પણ પૌષ્ટિક અને પરવડે તેવો ખોરાક નિયમિત રીતે પહોંચે.
