ન્યૂયોર્ક: ભારતે ફરી એક વખત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (United Nations Security Council - UNSC)ના અસ્થાયી સભ્યપદ માટે પોતાની દાવેદારી રજૂ કરી છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે ન્યૂયોર્કમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ એન્ટોનિયો ગુટેરેસને વર્ષ 2028-29 માટે ભારતની ઉમેદવારીનું સત્તાવાર પત્ર સુપરત કર્યું છે. હવે વર્ષ 2027માં યોજાનારી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાની ચૂંટણીમાં ભારત પોતાની દાવેદારી માટે સભ્ય દેશોનો ટેકો મેળવવાનો પ્રયાસ કરશે.
જો ભારત આ ચૂંટણીમાં વિજયી બનશે તો તે નવમી વખત UNSCનું અસ્થાયી સભ્ય બનશે. ભારત લાંબા સમયથી માત્ર અસ્થાયી નહીં પરંતુ કાયમી સભ્યપદની પણ માંગ કરી રહ્યું છે. જોકે આ પ્રક્રિયા અનેક રાજદ્વારી અને રાજકીય પડકારોથી ભરેલી છે.
UNSC શું છે અને તેનું મહત્વ શું છે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓમાંની એક છે. વિશ્વમાં શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવવાની પ્રાથમિક જવાબદારી આ પરિષદની છે. યુદ્ધ, આતંકવાદ, પ્રતિબંધો, શાંતિ મિશન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને લગતા અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો UNSC દ્વારા લેવામાં આવે છે. UNSCમાં કુલ 15 સભ્યો હોય છે. તેમાં પાંચ દેશો કાયમી સભ્ય છે, જ્યારે બાકીના 10 દેશો બે વર્ષ માટે અસ્થાયી સભ્ય તરીકે ચૂંટાય છે.
આ પણ વાંચો: અમેરિકાએ ફરી ઈરાન પર કર્યા હવાઈ હુમલા : અનેક વિસ્તારોમાં વિસ્ફોટ, તેહરાને આપી કડક ચેતવણી
કયા દેશો છે કાયમી સભ્ય?
સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યોમાં અમેરિકા, રશિયા, ચીન, બ્રિટન અને ફ્રાન્સનો સમાવેશ થાય છે. આ પાંચ દેશોને વિશેષ અધિકાર તરીકે 'વીટો પાવર' મળેલી છે. એટલે કે સુરક્ષા પરિષદમાં કોઈ મહત્વપૂર્ણ ઠરાવ રજૂ થાય અને આ પાંચમાંથી કોઈ એક દેશ પણ તેનો વિરોધ કરે તો તે ઠરાવ મંજૂર થઈ શકતો નથી. આ જ કારણસર ભારત સહિત અનેક દેશો લાંબા સમયથી UNSCમાં સુધારા અને વધુ વ્યાપક પ્રતિનિધિત્વની માંગ કરી રહ્યા છે.
અસ્થાયી સભ્યોની પસંદગી કેવી રીતે થાય છે?
UNSCના 10 અસ્થાયી સભ્યોની પસંદગી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દ્વારા કરવામાં આવે છે. દર વર્ષે પાંચ સભ્યોની બે વર્ષના કાર્યકાળ માટે ચૂંટણી યોજાય છે. આ ચૂંટણીમાં સભ્યોની પસંદગી પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વના આધારે થાય છે જેથી વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોને યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ મળી રહે. એશિયા-પ્રશાંત, આફ્રિકા, પૂર્વ યુરોપ, લેટિન અમેરિકા અને પશ્ચિમ યુરોપ જેવા પ્રાદેશિક જૂથોમાંથી નિર્ધારિત બેઠકો માટે દેશો ઉમેદવારી નોંધાવે છે અને ત્યારબાદ મહાસભાના તમામ સભ્ય દેશો મતદાન દ્વારા નિર્ણય કરે છે.
UNSCનું સભ્ય બનવા કેટલી જરૂરિયાત?
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં હાલમાં 193 સભ્ય દેશો છે. અસ્થાયી સભ્યપદ મેળવવા માટે મહાસભામાં હાજર રહી મતદાન કરનારા સભ્યોના ઓછામાં ઓછા બે-તૃતિયાંશ મત મેળવવા જરૂરી હોય છે. જો તમામ 193 દેશો મતદાનમાં ભાગ લે તો કોઈ પણ ઉમેદવારને જીતવા માટે ઓછામાં ઓછા 129 મતની જરૂર પડે છે. ભારત હાલમાં એશિયા-પ્રશાંત જૂથમાંથી પોતાની દાવેદારી રજૂ કરી રહ્યું છે અને ચૂંટણી દરમિયાન અન્ય ઉમેદવાર દેશો સાથે તેનો મુકાબલો થશે.
ભારતે કેટલાં વખત UNSCમાં સભ્યપદ મેળવ્યું?
આઝાદી બાદ ભારત અત્યાર સુધી આઠ વખત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદનું અસ્થાયી સભ્ય બની ચૂક્યું છે. ભારત પ્રથમ વખત વર્ષ 1950-51 દરમિયાન સુરક્ષા પરિષદમાં ચૂંટાયું હતું. ત્યારબાદ 1967-68, 1972-73, 1977-78, 1984-85, 1991-92, 2011-12 અને સૌથી તાજેતરમાં 2021-22 દરમિયાન ભારતે અસ્થાયી સભ્ય તરીકે કામગીરી સંભાળી હતી. જો વર્ષ 2027ની ચૂંટણીમાં ભારતને સફળતા મળશે તો વર્ષ 2028-29 માટે તે નવમી વખત UNSCનું અસ્થાયી સભ્ય બનશે.
ભારત કાયમી સભ્યપદ કેમ માંગે છે?
ભારત વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી, પાંચમી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના શાંતિ મિશનમાં સૌથી વધુ યોગદાન આપનારા દેશોમાંનો એક છે. આ ઉપરાંત વૈશ્વિક રાજકીય અને આર્થિક ક્ષેત્રે ભારતની વધતી ભૂમિકાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત લાંબા સમયથી UNSCમાં કાયમી સભ્યપદની માંગ કરી રહ્યું છે.
ભારતનું કહેવું છે કે હાલની સુરક્ષા પરિષદની રચના દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ બાદની પરિસ્થિતિને આધારે બનાવવામાં આવી હતી અને હવે બદલાયેલા વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં તેમાં સુધારા કરવાની જરૂર છે. અમેરિકા, ફ્રાન્સ, બ્રિટન અને રશિયા સહિત અનેક દેશોએ ભારતની કાયમી સભ્યપદની દાવેદારીને જાહેર સમર્થન આપ્યું છે.
આ પણ વાંચો: બેંકોકના પબમાં ભડકી ભીષણ આગ! : 27 લોકોના મોત, હૃદય કંપાવી દેતા વીડિયો આવ્યા સામે
ચીન કેમ બને છે સૌથી મોટો અવરોધ?
ભારતના કાયમી સભ્યપદના માર્ગમાં સૌથી મોટો પડકાર ચીન માનવામાં આવે છે. સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્ય તરીકે ચીન પાસે વીટો સત્તા છે અને તે UNSCમાં સુધારાના મુદ્દે ભારતના દાવાને લઈને સાવચેત વલણ અપનાવતું આવ્યું છે. કાયમી સભ્યપદ માટે માત્ર સભ્ય દેશોનું સમર્થન પૂરતું નથી, પરંતુ સુરક્ષા પરિષદના તમામ પાંચ કાયમી સભ્યોની સહમતી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ચાર્ટરમાં સુધારા જેવી જટિલ પ્રક્રિયાઓ પણ જરૂરી બને છે.
ભારત હવે વર્ષ 2027ની ચૂંટણી પહેલાં વિવિધ દેશોનો ટેકો મેળવવા માટે રાજદ્વારી પ્રયાસો તેજ કરશે. જો ભારતને જરૂરી બહુમતી મળશે તો વર્ષ 2028-29 દરમિયાન તે ફરી એકવાર સુરક્ષા પરિષદમાં વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. તે સાથે કાયમી સભ્યપદ માટેની ભારતની લાંબા ગાળાની દાવેદારીને પણ નવી મજબૂતી મળી શકે છે.
